Konu anlatımı

İlk yardım nedir?

İlk yardım; herhangi bir kaza ya da yaşamı tehlikeye düşüren bir durumda, sağlık görevlilerinin tıbbi yardımı sağlanıncaya kadar hayatın kurtarılması veya durumun kötüye gitmesinin önlenmesi amacıyla olay yerinde, tıbbi araç gereç aranmaksızın, mevcut imkânlarla yapılan ilaçsız uygulamalardır. İlk yardımı, eğitim almış herkes yapabilir; ilk yardımcının sağlık personeli olması gerekmez.

Acil tedavi ise yetişmiş sağlık personelinin tıbbi araç gereç ve ilaç kullanarak yaptığı müdahaledir. Tanı koymak ve ilaçla tedavi etmek ilk yardımcının değil, sağlık personelinin görevidir.

İlk yardımın amaçları

• Hayati tehlikeyi ortadan kaldırmak ve yaşamsal fonksiyonları sürdürmek (temel yaşam desteği sağlamak),
• Yaşamı korumak ve kazazedenin durumunun kötüye gitmesini önlemek,
• İyileşmeyi kolaylaştırmak.

İlk yardım, kaza ya da ani hastalık olduktan sonra başlar; kazaların önlenmesi ilk yardımın değil, trafik güvenliği önlemlerinin konusudur. Kaza yerine çoğu zaman ilk ulaşanlar sürücüler olduğundan, karşılaştığı kazada 112'yi arayıp bildiği ölçüde ilk yardım uygulamak, sorumlu bir sürücüden beklenen olumlu davranıştır.

Temel uygulamalar: Koruma – Bildirme – Kurtarma

Olay yeri güvenliği

Kaza yerine ulaşan ilk yardımcının öncelikle yapması gereken, kendisinin ve yaralıların güvenliğini sağlamaktır. Bunun için:

• Kendi aracınızı güvenli bir yere park edip dörtlü flaşörü yakın; olay yerini yaklaşan sürücülerin görebileceği şekilde uyarı işaretleriyle (reflektör) belirleyin.
• Kazaya uğrayan aracın kontağı kapatılır, el freni çekilir; araç LPG'li ise tüpün vanası kapatılır. Olay yerinde sigara içilmez.
• Yangın, devrilme, yakıt sızıntısı ve elektrik gibi tehlikeler kontrol edilir.
• Yardımı güçleştiren meraklı kişiler olay yerinden uzaklaştırılır.

Bildirme: 112'nin aranması

Türkiye'de acil sağlık yardımı başta olmak üzere tüm acil durumlar için 112 aranır. Görüşmede sakin olunur; mesaj kısa, öz ve anlaşılır olmalıdır. Bildirilmesi gerekenler:

• Arayan kişinin adı ve telefon numarası,
• Olay yerinin doğru ve açık adresi (yol adı, yön, kilometre, belirgin yer işaretleri),
• Olayın türü ve zamanı (çarpışma, devrilme, yangın vb.),
• Yaralı sayısı ve yaralıların genel durumu (bilinç, solunum, kanama, araçta sıkışma),
• Olay yerindeki tehlikeler ve araçların durumu,
• İlk yardım yapıldıysa nasıl bir uygulama yapıldığı.

Yaralıların kimlik bilgileri ya da eğitim durumu gibi müdahaleye katkısı olmayan bilgiler bildirilmez. Telefon, görevli gerekli bilgileri aldığını söyleyip kapatmadan kapatılmaz.

İlk yardımcının özellikleri ve temel kurallar

• Önce kendi can güvenliğini sağlar; kendini tehlikeye atmaz.
• Sakin, tedbirli, kendine güvenen ve pratik davranır; paniğe kapılmaz.
• İnsan vücudu hakkında temel bilgiye sahiptir; olay yerini ve kazazedeyi hızla değerlendirebilir.
• Mevcut araç gereci kullanarak çözüm üretebilir, iyi iletişim kurar.
• Emin olmadığı uygulamayı yapmaz; ancak "tıbbi yardım gelene kadar hiçbir uygulama yapmamak" da ilk yardımın amacına aykırıdır.
• Yaralıyı gereksiz yere hareket ettirmez, ilaç vermez.

Araçta ilk yardım çantası

İlk yardım çantası, denetimde göstermek için değil, kaza anında tıbbi yardım gelene kadar yaralılara ilk yardım uygulayabilmek için bulundurulur. Motosiklet, motorlu bisiklet ve traktör dışındaki motorlu araçlarda (otomobil, kamyonet, kamyon, minibüs, otobüs vb.) bulundurulması zorunludur. Çantadaki malzemenin miktarı aracın tipine ve taşıyabileceği kişi sayısına göre belirlenir; çok yolcu taşıyan araçta çanta daha kapsamlıdır.

Çantada gazlı bez, sargı bezi, makas, çengelli iğne gibi müdahale malzemeleri bulunur. İlaç bulundurulmaz; kâğıt mendil steril olmadığından zorunlu malzeme sayılmaz.

Sürücü, kazalar ve korunma

• Trafik kazası, karayolunda hareket hâlindeki en az bir aracın karıştığı ve ölüm, yaralanma ya da maddi hasarla sonuçlanan olaydır (ör. virajı alamayan aracın devrilmesi).
• Kazaların en büyük bölümü sürücü hatalarından kaynaklanır. Yorgun ve uykusuz araç kullanmak sürücüye ait bir kaza nedenidir; araç arızası araca, bozuk yol ve yetersiz işaretleme yola bağlı etkenlerdir. Alkol veya madde bağımlılığı, eğitim eksikliği, tedbirsizlik ve tehlikeye atılmaya hazır kişilik yapısı da kazaya yol açan insan kaynaklı faktörlerdir.
• Kazalar tesadüf değildir; önlem alındıkça sayıları azalır.
• Emniyet kemeri kazayı önlemez; çarpma anında savrulmayı ve araçtan fırlamayı engelleyerek ölüm ve ağır yaralanmaları en aza indirir.
• Motosiklette sürücünün koruma başlığı ve koruma gözlüğü, yolcunun koruma başlığı takması zorunludur; motorlu bisiklet sürücüsü de koruma başlığı kullanmak zorundadır.
• Görme yeterliliğini gözlük veya lensle sağlayan sürücüler, araç kullanırken gözlük ya da lenslerini takmak zorundadır. Renk körlüğü ise göz muayenesi esaslarına göre sürücülüğe engel sayılmaz.

Vücudun yapı birimleri

İlk yardımda doğru karar verebilmek için vücudun nasıl çalıştığını bilmek gerekir. Vücudun en küçük yapı birimi hücredir. Benzer yapı ve görevdeki hücreler bir araya gelerek dokuyu, belli bir görevi yapmak üzere farklı dokular bir araya gelerek organı (kalp, mide, akciğer gibi), belli bir işlevi birlikte yerine getiren organlar da sistemi (solunum sistemi, sindirim sistemi gibi) oluşturur.

Küçükten büyüğe sıralama: Hücre → Doku → Organ → Sistem

Vücut boşlukları

Göğüs boşluğunu karın boşluğundan diyafram adlı kas ayırır. Yutak ise boyun bölgesindedir.

Dolaşım sistemi

Kalp, damarlar ve kandan oluşur. Kalp, göğüs boşluğunda iki akciğerin arasında yer alan ve kanı pompalayan kaslı bir organdır. Dolaşım sistemi kanı vücudun her yerine taşıyarak hücrelere oksijen ve besin ulaştırır, artıkları toplar; bu nedenle vücudun tamamında faaliyet gösterir. Dinlenme hâlindeki sağlıklı bir yetişkinde kalp dakikada 60–100 kez atar.

Solunum sistemi

Burun, ağız, yutak, gırtlak, soluk borusu, bronşlar ve akciğerlerden oluşur. Akciğerlerdeki hava keseciklerinde, solunan havadaki oksijen kana geçer, kandaki karbondioksit dışarı verilir; bu gaz alışverişi solunum sistemi sayesinde gerçekleşir. Dinlenme hâlindeki sağlıklı bir yetişkin dakikada ortalama 12–20 kez nefes alıp verir.

Solunum durduğunda ya da solunum yolu tıkandığında akciğerlere hava, dolayısıyla kana oksijen ulaşamaz: kandaki oksijen oranı düşer, karbondioksit birikir. Bunun sonucunda baş dönmesi, düzensiz nabız, dudak ve parmak uçlarında morarma ve bilinç kaybı görülür. Oksijensizliğe en dayanıksız organ beyindir. Kansızlık ise oksijen düşüşünün sonucu değildir; kanda alyuvar ve hemoglobin azalmasıyla oluşan ayrı bir durumdur.

Sinir sistemi

Vücudun tüm faaliyetlerini yöneten ve denetleyen sistemdir. Beyin ve omurilik merkezi sinir sistemini, bunlardan vücuda dağılan sinirler çevresel sinir sistemini oluşturur. Beyni kafatası, omuriliği omurga korur. Alkolün beyindeki karar verme, dikkat ve frenleme (tepki) yeteneğini bozması, merkezi sinir sistemini etkilediğini gösterir. Omurilik zedelenirse yaralanma bölgesinin altında his kaybı ve felç gelişebilir.

Hareket sistemi (iskelet ve kaslar)

Kemikler, eklemler ve kaslardan oluşur; vücuda şekil verir, iç organları korur ve hareketi sağlar. Kazalarda görülen kırık, çıkık, burkulma ve ezilmeler hareket sistemini ilgilendirir. Eklemler, kemiklerin birleşme yerleridir:

Sindirim ve boşaltım sistemleri

Sindirim sistemi ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince ve kalın bağırsaklar ile karaciğer ve pankreas gibi yardımcı organlardan oluşur; besinleri parçalayarak emilmelerini sağlar. Boşaltım sistemi böbrekler, idrar yolları ve idrar kesesinden oluşur; kandaki artık maddeleri süzerek vücuttan atar.

İlk yardım açısından önemi

Solunum ve dolaşım sistemleri birlikte çalışır: akciğerlerde oksijenlenen kan, kalp tarafından bütün vücuda pompalanır. Bu iki sistemden biri durursa kısa sürede diğeri de durur ve beyin oksijensiz kalır. Bu yüzden ilk yardımda önce hava yolu, solunum ve dolaşım (ABC) korunur. Kalp ve akciğerleri koruyan kaburgaların kırılması akciğerlere, omurganın kırılması omuriliğe zarar verebilir; bu nedenle kırıklarda yaralı bölge hareketsiz tutulur.

Değerlendirmenin amacı

Kazazede, güvenli bir müdahale yapabilmek ve uygulanacak ilk yardım yöntemini belirlemek için değerlendirilir; ilk yardımcı tanı koymaz, ilaç seçmez. Olay yeri güvenliği sağlandıktan sonra değerlendirme iki aşamada yapılır: hayatı tehdit eden durumları bulmaya yönelik birinci değerlendirme ve ayrıntılı muayeneye dayanan ikinci değerlendirme. Yaşam bulguları bilinç, solunum ve dolaşımdır; diş eti kanaması gibi durumlar yaşam bulgusu değildir.

Birinci değerlendirme: Bilinç ve ABC

1. Bilinç kontrolü

Yetişkinde omuzlara hafifçe dokunularak "İyi misiniz?" diye seslenilir ve kazazedenin uyaranlara tepki verip vermediğine bakılır. Bebeklerde sarsma yapılmaz; bilinç, ayak tabanına hafifçe vurularak kontrol edilir.

2. A – Hava yolu açıklığı (Airway)

Bilinci kapalı kişide kaslar gevşediği için dil geriye kaçarak hava yolunu tıkayabilir ve boğulmaya yol açabilir. Ağız içi kontrol edilir, görünen yabancı cisimler temizlenir ve baş geri-çene yukarı pozisyonu verilir: Bir el alına konur, diğer elin iki parmağı çene kemiğinin üzerine yerleştirilir; alından bastırılıp çeneden kaldırılarak baş geriye itilir. Bu hareket geriye kaçan dili kaldırır.

3. B – Solunumun değerlendirilmesi (Breathing)

Hava yolu açık tutulurken yanak kazazedenin ağzına yaklaştırılır, göz göğüs kafesine çevrilir ve yaklaşık 10 saniye boyunca Bak-Dinle-Hisset yöntemi uygulanır:

Deri renginin gözlenmesi bu yöntemin parçası değildir. Bununla birlikte dudaklardan ve parmak uçlarından başlayıp yayılan morarma (siyanoz), solunum durmasına ya da yetersizliğine bağlı olarak dokuların oksijensiz kaldığını gösterir.

4. C – Dolaşımın değerlendirilmesi (Circulation)

Dolaşım; nabız, deri rengi ve ciddi kanama olup olmadığına bakılarak değerlendirilir. Nabız yetişkinde boyundaki şah damarından ya da el bileğinden sayılır. Bilinci kapalı ve normal solunumu olmayan kişide kalbin durduğu kabul edilir ve zaman kaybetmeden temel yaşam desteğine başlanır.

Normal değerler

Bu değerlerin belirgin altı ya da üstü, solunum veya dolaşımla ilgili bir soruna işaret edebilir.

İkinci değerlendirme

Hayati tehlikeler giderildikten sonra yapılır ve iki bölümden oluşur:

• Görüşerek bilgi toplama: Bilinci açık kazazedeye ya da çevredekilere adı soyadı, olayın nasıl olduğu, şikâyetleri, kullandığı ilaçlar ve geçirdiği hastalıklar (özgeçmiş) sorulur.
• Baştan aşağı kontrol: Önce solunum sayısı ve nabız gibi yaşam bulguları değerlendirilir; ardından baş, boyun, göğüs, karın, kollar, bacaklar ve sırt sırayla muayene edilerek kanama, kırık, yara ve şekil bozuklukları araştırılır.

Çok yaralılı kazalarda öncelik sıralaması

Yaralı sayısı fazla olduğunda herkese aynı anda müdahale edilemez. Yaralılar hızla değerlendirilerek hayatı doğrudan tehdit edilenlere öncelik verilir; müdahale ve sağlık kuruluşuna taşıma da bu sıraya göre yapılır.

Hayatını kaybetmiş kişiler, canlı yaralılara müdahale edildikten sonra ele alınır.

Temel yaşam desteği nedir?

Temel yaşam desteği (TYD); solunumu ve/veya kalbi durmuş kişide, herhangi bir araç gereç kullanmadan solunum yolunun açık tutulması, solunum ve dolaşımın desteklenmesi işlemidir. Kalp masajı, durmuş dolaşımı yeniden sağlamak için göğüs kemiğine ritmik bası yapılarak kanın pompalanmasıdır; suni solunum ise akciğerlere hava verilerek kanın oksijenlenmesinin sağlanmasıdır.

Kalp durduğunda dokulara oksijenli kan gitmez; oksijensizliğe en dayanıksız organ olan beyin birkaç dakika içinde hasar görmeye başlar. Bu nedenle TYD'ye vakit kaybetmeden başlanır.

Kalp durması belirtileri: bilinç kaybı, solunumun olmaması ya da normal olmaması, nabız alınamaması, deride solukluk veya morarma, göz bebeklerinin büyüyüp ışığa tepki vermeden sabit kalması.

Hayat kurtarma zinciri

1. Sağlık kuruluşuna (112) hemen haber verilmesi,
2. Olay yerinde temel yaşam desteği uygulanması,
3. Ambulans ekiplerinin müdahalesi,
4. Hastanede ileri tedavi.

Kazaya karışan araçların hasar tespiti gibi işlemler bu zincirin parçası değildir.

Yetişkinde TYD

1. Ortam güvenliği sağlanır; omuzlara dokunup "İyi misiniz?" diye seslenerek bilinç kontrol edilir.
2. Yanıt yoksa yardım istenir ve 112 aranır (ya da çevredeki birine arattırılır). Yakında otomatik eksternal defibrilatör (OED) varsa getirtilir.
3. Kazazede sert bir zemine sırtüstü yatırılır. Ağız içi kontrol edilip görünen cisimler çıkarılır; boyun yaralanması şüphesi yoksa baş geri-çene yukarı pozisyonuyla hava yolu açılır.
4. Bak-Dinle-Hisset ile en fazla 10 saniye solunum değerlendirilir; normal solunum yoksa TYD'ye başlanır.
5. 30 kalp masajı: Göğüs kemiğinin alt ve üst uçları belirlenir; bir elin topuğu göğsün ortasına (göğüs kemiğinin alt yarısına) konur, diğer el üstüne yerleştirilip parmaklar kenetlenir. Kollar dirsekten bükülmeden dik tutulur, omuzlar ellerin hizasında olur. Göğüs en az 5 cm, en fazla 6 cm çöktürülür; hız dakikada 100–120 basıdır. Her basıdan sonra göğsün eski hâline gelmesine izin verilir.
6. 2 suni solunum: Baş geri-çene yukarı pozisyonu korunur, alından bastıran elle burun kapatılır ve ağızdan ağıza yaklaşık 1 saniye süren nefes verilir. Verilen havanın yeterli olduğu göğüs kafesinin yükselmesinden anlaşılır; göğüs kalkmıyorsa hava yolu yeniden kontrol edilir.
7. 30:2 döngüsü kesintisiz sürdürülür; OED gelirse cihazın sesli komutlarına uyulur.

TYD; sağlık ekibi gelene, kazazede kendiliğinden solumaya başlayana ya da ilk yardımcı tükenene kadar sürdürülür. Kalbi çalıştığı hâlde solunumu durmuş kişiye yapılan suni solunuma da kişi kendi kendine soluyuncaya kadar devam edilir. Kalp masajı yalnızca kalbi durmuş kişiye uygulanır; bilinci kapalı ama normal soluyan kişiye koma pozisyonu verilir.

Yetişkin, çocuk ve bebekte farklar

Yetişkinde önce 112 aranır, sonra TYD'ye başlanır. Çocuk ve bebeklerde kalp durması çoğunlukla oksijensizlikten kaynaklandığından, ilk yardımcı yalnızsa önce yaklaşık 1 dakika TYD uygular, ardından 112'yi arar.

Hava yolu tıkanıklığı ve Heimlich manevrası

Soluk yoluna yabancı cisim kaçtığında oksijen akciğerlere ulaşamaz. Tıkanmanın türüne göre davranılır:

Heimlich manevrası: İlk yardımcı kazazedenin arkasına geçip beline sarılır; bir elini yumruk yaparak başparmak tarafını göbeğin biraz üstüne yerleştirir, diğer eliyle yumruğu kavrar ve içe ve yukarı doğru sert bası yapar. Şişman ve hamile kişilerde bası karına değil göğüs kemiğinin alt yarısına yapılır. Kazazede bilincini kaybederse yere yatırılır, 112 aranır ve TYD'ye başlanır.

Bebekte tıkanma: Bebek, yüzü aşağıda ve başı gövdesinden alçakta olacak şekilde ilk yardımcının kolu üzerine yatırılır; kürek kemikleri arasına avuç içiyle 5 kez vurulur. Cisim çıkmazsa bebek sırtüstü çevrilip göğüs kemiğine iki parmakla 5 kez bası yapılır. Bebeğe karın basısı (Heimlich) uygulanmaz.

Suda boğulma

Suda boğulmada asıl sorun oksijensizliktir. Kurtarıcı kendi güvenliğini tehlikeye atmadan kazazedeyi sudan çıkarır, hava yolunu açar ve solunumu değerlendirir. Normal solunum yoksa TYD'ye 5 kurtarıcı nefesle başlanır, 30:2 döngüsüyle devam edilir. Akciğerdeki suyu boşaltmaya çalışarak zaman kaybedilmez.

Kanama türleri

Kanama, damar bütünlüğünün bozulması sonucu kanın damar dışına çıkmasıdır. Kan vücut dışına akıyorsa dış kanama, vücut boşluklarına akıyorsa iç kanama söz konusudur. Dış kanamalar, kanayan damara göre üçe ayrılır:

Dış kanamada ilk yardım

Mümkünse eldiven kullanarak kendinizi koruyun ve 112'yi arayın. Ardından sırasıyla şu yöntemler uygulanır:

1. Doğrudan baskı: Yaranın üzerine temiz bir bez ya da gazlı bezle bastırılır. Amaç, damarı sıkıştırarak kanın dışarı akmasını engellemek ve pıhtılaşmaya zaman kazandırmaktır. Bez kanla ıslanırsa kaldırılmaz, üzerine yenisi eklenir.
2. Yükseltme: Kırık yoksa kanayan bölge kalp seviyesinden yukarıda tutulur; bölgeye giden kanın basıncı azalır. Kanayan bölgeyi kalp seviyesinden aşağıda tutmak kanamayı artırır.
3. Basınç noktasına bası: Doğrudan baskı yetmezse, kanayan yere en yakın ve yaranın kalbe yakın tarafındaki basınç noktasında atardamar parmakla kemiğe doğru bastırılır.
4. Turnike: Kol ve bacaktaki hayatı tehdit eden kanama başka yöntemle durdurulamıyorsa ya da uzuv kopmuşsa son çare olarak uygulanır.

Yaraya sıcak uygulama yapılmaz (damarları genişletip kanamayı artırır); pıhtılar yıkanıp temizlenmez, yaraya merhem sürülmez. Kanama varsa şoka karşı önlem alınır.

Basınç noktaları

Boyundaki şah damarı baş ve yüze kan taşır; bu damara bası beynin kanlanmasını da azaltacağından yüz kanamalarında öncelikle yaraya doğrudan baskı uygulanır. Bölgede kırık, özellikle çökme kırığı varsa basınç noktası yöntemi uygulanmaz; kemiğe bastırmak kırık parçalarını oynatarak ek hasara yol açar.

Turnike kuralları

• Yalnızca atardamarın geçtiği tek kemikli bölgelere uygulanır: kolda dirsek ile omuz arası, bacakta diz ile kalça arası. İki kemikli bölgelerde (ön kol, diz altı) damar kemiklerin arasında kaldığından baskı etkili olmaz; eklem üzerine de uygulanmaz.
• Yaranın kalbe yakın tarafına, geniş bir bezle uygulanır; ip, tel gibi kesici malzeme kullanılmaz.
• Uygulama saati not edilir ve görünür bir yere yazılır; turnikenin üzeri örtülmez.
• Turnike ilk yardımcı tarafından gevşetilmez; sağlık ekibince çıkarılır.

İç kanama

Belirtiler: soğuk ve nemli deri, hızlı ve zayıf nabız gibi şok belirtileri; susama, bulantı-kusma, karında ağrı ve sertlik; ağız, burun veya kulaktan kan gelmesi. Kan kaybı arttıkça refleksler zayıflar, bilinç bulanıklaşır.

İlk yardım: 112 aranır; şok pozisyonu verilir, üstü örtülerek ısı kaybı önlenir ve yaşam bulguları sık aralıklarla izlenir. Ameliyat gerekebileceği ve kusma-boğulma riski bulunduğu için ağızdan hiçbir şey verilmez.

Burun ve kulak kanaması

Burun kanaması: Kişi oturtulur, başı hafifçe öne eğdirilir; burun kanatları baş ve işaret parmağı arasına alınarak yaklaşık 5 dakika sıkıca sıkılır. Burun üzerine soğuk uygulama yapılabilir. Kanama durmazsa sağlık kuruluşuna başvurulur.

Kulak kanaması: Başa alınan darbe sonrası kulaktan gelen kan kafa içi kanamanın belirtisi olabilir. Kanama durdurulmaya çalışılmaz, kulak tıkanmaz; ciddi kanamada kulak temiz bir bezle tıkamadan kapatılır. Kazazede sakinleştirilir; bilinci kapalıysa baş-boyun-gövde ekseni korunarak kanayan kulak altta kalacak şekilde yan yatırılır ve kanın dışarı akması sağlanır. 112 aranır.

Şok

Şok; kalp-damar sisteminin hayati organlara yeterli kan ulaştıramaması sonucu ani gelişen ve tansiyon düşüklüğü ile seyreden dolaşım yetmezliğidir. Ağır kanama, yanık, aşırı sıvı kaybı ve ağır yaralanmalardan sonra gelişebilir; müdahale edilmezse ölüme yol açar.

Belirtiler: soluk, soğuk ve nemli deri; hızlı ve zayıf nabız; hızlı ve yüzeysel solunum; kan basıncının düşmesi; susama, huzursuzluk ve bilinç bulanıklığı; vücut ısısının düşmesi.

İlk yardım (şok pozisyonu):

• Kazazede düz olarak sırtüstü yatırılır; baş yana çevrilip çene göğüsten uzaklaştırılarak soluk yolu açık tutulur.
• Bacakları yaklaşık 30 cm yukarı kaldırılır; böylece bacaklardaki kanın gövdeye dönüşü kolaylaşır ve beyne yeterince kan gitmesi sağlanır.
• Kanama durdurulur, üstü örtülerek ısı kaybı önlenir, ağızdan bir şey verilmez.
• Kazazede rastgele hareket ettirilmez; yaşam bulguları izlenir, 112 aranır.

Beyin kanaması ve kafa yaralanmalarında, göğüs ve akciğer yaralanmalarında ve bacak, kalça ya da omurga kırığı şüphesinde bacaklar kaldırılmaz.

Yara türleri

Yara, deri ya da mukozanın bütünlüğünün bozulmasıdır. Oluş şekline göre başlıca yara türleri şunlardır:

• Kesik yaralar: Bıçak, cam gibi keskin cisimlerle oluşur; kenarları düzgündür, kanama fazla olabilir.
• Delici-batıcı yaralar: Çivi, şiş, bıçak ucu gibi cisimlerle oluşur; dışarıdan küçük görünse de derindeki dokular ve organlar zarar görmüş olabilir.
• Ezikli ve parçalı yaralar: Darbe ve çarpmalarla oluşur; kenarları düzensizdir, doku kaybı olabilir.
• Sıyrıklar: Derinin yüzeyinin kazınmasıyla oluşur; kirlenmeye açıktır.
• Isırık yaraları: İnsan ya da hayvan ısırığıyla oluşur; mikrop kapma riski yüksektir.

Yaralarda genel ilk yardım

• Mümkünse eldiven kullanılır; önce kazazedenin yaşam bulguları değerlendirilir.
• Kanama varsa durdurulur ve şoka karşı önlem alınır.
• Küçük ve kirli yaralar temiz akan suyla yıkanır. Kesik yaralarda yara kenarları birbirine yaklaştırılarak temiz bir bezle kapatılıp sarılır.
• Yaraya pamuk konmaz (lifleri yarada kalır); merhem, toz, tentürdiyot, alkol ya da oksijenli su sürülmez; yara içi kurcalanmaz, pıhtılar kaldırılmaz.
• Nakilden önce yara temiz bir sargı beziyle kapatılır, ardından yaralı bölge sabitlenir.
• Derin, kirli, ısırık ve geniş yaralar için sağlık kuruluşuna başvurulur; tetanoz aşısı hatırlatılır.

Baş yaralanmaları

Belirtiler: bilinç bulanıklığı veya kaybı, geçici hafıza kaybı, baş ağrısı, bulantı-kusma, burun veya kulaktan kan ya da kanla birlikte açık renkli sıvı gelmesi (şiddetli baş yaralanmasını, kafatası kırığını düşündürür), göz bebeklerinin farklı büyüklükte olması, göz çevresinde ve kulak arkasında morarma.

İlk yardım: Kazazedede omurga yaralanması olabileceği düşünülerek baş-boyun-gövde ekseni korunur. Solunum yolu açık tutularak yaşam bulguları izlenir ve kazazede hızla sağlık kuruluşuna ulaştırılır. Kulak veya burundan gelen kan ve sıvı tıkanmaz. Kazazede yalnız bırakılmaz, ağızdan bir şey verilmez, bacakları kaldırılmaz.

Göğüs yaralanmaları

Kaburga kırıkları ve delici göğüs yaraları solunumu doğrudan etkiler. Öksürükle ağızdan açık kırmızı ya da pembe, köpüklü kan gelmesi akciğer yaralanmasını gösterir; kan akciğerdeki havayla karıştığı için köpüklüdür. Nefes darlığı, morarma ve şok belirtileri de görülebilir.

• Bilinci açık kazazede, solunumunu kolaylaştırmak için sırtı desteklenmiş yarı oturur duruma getirilir.
• Batan cisim çıkarılmaz, sabitlenir; yaranın üzeri temiz bir bezle örtülür.
• Göğüs yaralısı sırtüstü yatırılıp ayakları yükseltilmez; ağızdan bir şey verilmez, 112 aranır.

Karın yaralanmaları

Kazazede sırtüstü yatırılıp dizleri bükülerek karın kaslarının gevşemesi sağlanır. Dışarı çıkmış organlar içeri sokulmaya çalışılmaz, üzeri temiz ve nemli bir bezle örtülür; batan cisim çıkarılmaz. İç organ hasarı ve ameliyat olasılığı nedeniyle ağızdan yiyecek veya içecek (su, meyve suyu) verilmez. Şoka karşı önlem alınır, 112 aranır.

Uzuv kopması

Önce kanama doğrudan baskıyla, gerekirse turnikeyle durdurulur ve şoka karşı önlem alınır. Kopan parça temiz bir beze sarılıp su geçirmez bir torbaya konur; bu torba da içinde buzlu su bulunan ikinci bir torbaya yerleştirilir. Kopan parça buzla doğrudan temas ettirilmez, sıcak tutulmaz ve yaralıyla birlikte hastaneye gönderilir.

Yabancı cisimler ve ısırıklar

• Göz: Göz ovuşturulmaz. Gözde serbest duran küçük cisimler temiz suyla yıkanarak çıkarılabilir; göze batmış cisim çıkarılmaya çalışılmaz, göz hareketlerini azaltmak için her iki göz de kapatılarak sağlık kuruluşuna gidilir.
• Kulak: Kulaktaki cisim çöp, toka gibi araçlarla çıkarılmaya çalışılmaz; cisim daha içeri itilebilir. Sağlık kuruluşuna başvurulur.
• Burun: Kişiden, boş olan burun deliğini kapatarak sümkürmesi istenir; cisim çıkmazsa sağlık kuruluşuna başvurulur.
• Boğaz: Hava yolu tıkanmasında sırta vuruş ve Heimlich manevrası uygulanır (Temel yaşam desteği konusuna bakınız).
• Hayvan ısırıkları: Yara bol sabunlu suyla iyice yıkanır ve temiz bir bezle kapatılır. Kuduz ve tetanoz riski nedeniyle en kısa sürede sağlık kuruluşuna başvurulur; mümkünse hayvanın sahipli olup olmadığı ve aşı durumu öğrenilir.

Kırık nedir?

Kırık, kemik bütünlüğünün bozulmasıdır. Kırığı oluşturan kuvvet çoğu zaman yalnızca kemiği kırmakla kalmaz; çevresindeki damarları, sinirleri, tendonları, kasları, deriyi ve komşu organları da yaralayabilir.

• Kapalı kırık: Kırık bölgenin üzerindeki deri sağlamdır.
• Açık kırık: Kırık bölgede yara vardır, kemik uçları dışarıdan görülebilir; kanama ve mikrop kapma riski daha yüksektir.

Belirtiler: kırık bölgede ağrı ve hassasiyet, şişlik, morarma, şekil bozukluğu, hareket kaybı ya da anormal hareket; açık kırıkta ayrıca yara ve kanama.

Kırıklarda ilk yardım

• Önce yaşam bulguları (ABC) değerlendirilir, kanama durdurulur ve 112 aranır.
• Kırık bölge, kırığın üstündeki ve altındaki eklemleri de içine alacak şekilde atelle hareketsiz hâle getirilir.
• Bozulmuş şekil düzeltilmeye çalışılmaz; açık kırıkta dışarı çıkan kemik içeri itilmez, yara temiz bir bezle örtülür.
• Yüzük, saat gibi eşyalar bölge şişmeden çıkarılır; tespitten sonra parmak uçlarında renk, ısı ve his kontrol edilir.
• Kırık bölgeye masaj, ovma ya da sıcak uygulama yapılmaz; kırık bölgeye yük bindirilmez.

Atel kuralları ve boyları

Atel tahta, karton, kalın dergi gibi sert malzemelerden yapılabilir; atel ile deri arasına yumuşak bir malzeme konur, sargı çok sıkı yapılmaz.

Özel bölgelerin kırıkları

Kafatası kırığı

Burun veya kulaktan kan ya da açık renkli sıvı gelmesi, göz çevresinde morarma ve bilinç bulanıklığı görülebilir. Kulak ve burundan gelen akıntı tıkanmaz; solunum yolu açık tutulur, baş-boyun-gövde ekseni korunarak sevk edilir.

Omurga kırığı

Omurga, içinden geçen omuriliği korur. Kırıkta omurilik baskı altında kalır ya da zedelenirse sinir iletimi kesilir ve yaralanma bölgesinin alt tarafında his kaybı, uyuşma ve geçici ya da kalıcı felç gelişebilir. Bu nedenle:

• Baş-boyun-gövde ekseni kesinlikle korunur; yaralı tek parça hâlinde hareket ettirilir.
• Yaralı oturtulmaz ve gereksiz yere hareket ettirilmez.
• Boyun yaralanması şüphesinde boyunluk takılır; yaralı sert bir sedyeyle taşınır.

Kaburga kırığı

Kaburgalar göğüs kafesini oluşturarak akciğerleri çevreler; kırık kaburga uçları akciğere batabilir. Göğse yapılan baskıda şiddetli ağrı, nefes almada güçlük ve öksürük görülür. Yaralı, solunumu kolaylaştırmak için oturuş veya yarı oturuş pozisyonunda sevk edilir.

Köprücük kemiği kırığı

Köprücük kemiği omuz kuşağının parçasıdır; kırığında omuz tespit edilir. Atel kullanılmaz; kol, dirsek bükülü olarak askıya alınır ve yaralı oturur pozisyonda sevk edilir.

Kalça ve uyluk kırığı

Oturmak ya da yarı oturmak kırık bölgeye yük bindirip kemik uçlarını oynatır; bu yaralılar sırtüstü ve hareketsiz şekilde taşınır.

Çıkık

Çıkık; zorlama, çarpma, düşme gibi darbeler sonucu oynar (hareketli) eklemi oluşturan kemik uçlarının birbirinden kalıcı olarak ayrılmasıdır. Omuz, dirsek, kalça, diz, ayak bileği gibi hareketli eklemlerde görülür.

Belirtiler: eklemde şiddetli ağrı (hareket ettirildiğinde azalmaz, artar), şekil bozukluğu, şişlik, morarma ve hareket kısıtlılığı.

İlk yardım: Eklem bulunduğu şekilde hareketsiz hâle getirilir ve yaralı sağlık kuruluşuna sevk edilir. Çıkık yerine oturtulmaya çalışılmaz; uzman olmayan kişilerin bu girişimi damar ve sinir sıkışmasına, eklem bağlarının kalıcı hasarına ve çıkığın sık tekrarlamasına yol açabilir.

Burkulma

Burkulma; hareketli eklemlerde ani bir zorlanmayla eklem yüzeylerinin anlık olarak ayrılıp yeniden yerine dönmesi, bu sırada eklem bağlarının zorlanıp zedelenmesidir. Ayak bileği, diz ve el bileğinde sık görülür; ağrı, şişlik ve morarma yapar.

• Eklem sıkıştırıcı (elastik) bir bandajla tespit edilip hareketsiz bırakılır.
• Şişlik ve ağrıyı azaltmak için öncelikle soğuk uygulama (beze sarılı buz) yapılır.
• Burkulan bölge kalp seviyesinden yukarıda tutulur.
• Sıcak uygulama, masaj ve turnike uygulanmaz; eklem zorlanmaz.

Bilinç ve bilinç kaybı

Bilinç, kişinin kendisinin ve çevresinin farkında olması, uyaranlara anlamlı yanıt verebilmesidir. Sorulara anlamlı cevap vermek ve cisimleri gözle takip etmek bilincin açık olduğunu gösterir. Bilinç bozuklukları hafif bulanıklıktan derin komaya kadar uzanır. Bilinci kapalı kişide kaslar gevşediğinden dil geriye kaçarak hava yolunu tıkayabilir ve yutma refleksi kaybolabilir; bu nedenle bilinci yerinde olmayan kişiye ağızdan hiçbir şey verilmez. Verilen sıvı ya da yiyecek soluk borusuna kaçarak boğulmaya yol açabilir.

Bayılma ve koma

Bayılmada ilk yardım

• Kişi sırtüstü yatırılır, bacakları yaklaşık 30 cm yükseltilir (şok pozisyonu); böylece beyne giden kan artar.
• Sıkan giysiler gevşetilir, ortam havalandırılarak temiz hava alması sağlanır.
• Ağızdan hiçbir şey verilmez; soğuk içecek, su içirilmez.
• Kendine gelince hemen ayağa kaldırılmaz, bir süre dinlendirilir. Kısa sürede kendine gelmezse 112 aranır ve komadaki gibi davranılır.

Komada ilk yardım

• 112 aranır; hava yolu, solunum ve dolaşım (ABC) değerlendirilir. Solunum yoksa temel yaşam desteğine başlanır.
• Solunumu olan kişiye koma pozisyonu (yarı yüzüstü yan yatış) verilir; bu pozisyon dilin geriye kaçmasını ve kusmuğun soluk yoluna kaçmasını önler.
• Ağız içi kontrol edilir, sıkan giysiler gevşetilir, üstü örtülerek ısı kaybı önlenir.
• Ağızdan yiyecek veya içecek verilmez; kişi yalnız bırakılmaz, solunumu ve nabzı sık aralıklarla kontrol edilir.

Bilinç bozukluğuna yol açan diğer durumlar

Havale (sara nöbeti)

Kişi aniden bilincini kaybedip düşer, vücudunda kasılmalar olur; ağızda köpüklenme ve idrar kaçırma görülebilir. Çevredeki tehlikeli eşyalar uzaklaştırılır, başın altına yumuşak bir şey konur, sıkan giysiler gevşetilir. Kasılmalar zorla engellenmez, ağza kaşık, mendil gibi bir şey sokulmaz. Nöbet bitince solunum kontrol edilir ve koma pozisyonu verilir. Nöbet uzun sürerse, tekrarlarsa, kişi yaralandıysa ya da ilk kez nöbet geçiriyorsa 112 aranır.

Şeker hastalığı (diyabet) krizleri

Kan şekerinin aşırı düşmesi terleme, titreme, açlık hissi, baş dönmesi, davranış değişikliği ve bilinç bulanıklığı yapar. Bilinci açık ve yutabilen kişiye şeker ya da şekerli içecek verilir; kan şekerinin düşük mü yüksek mi olduğu ayırt edilemiyorsa da bilinci açık kişiye şeker verilir. Bilinci kapalıysa ağızdan bir şey verilmez, koma pozisyonu verilip 112 aranır.

Kalp krizi

Göğüste sıkıştırıcı, baskı tarzında ağrı (sol kola, çeneye ya da sırta yayılabilir), nefes darlığı, soğuk terleme ve bulantı görülür. 112 aranır; kişi hareket ettirilmez, yarı oturur pozisyonda dinlendirilir, sıkan giysileri gevşetilir ve sakinleştirilir. Bilincini kaybeder ve normal solumazsa temel yaşam desteğine başlanır.

İnme (beyin kanaması veya beyin damarı tıkanıklığı)

Ani başlayan yüzde kayma, vücudun bir yarısında güçsüzlük veya uyuşma, konuşma bozukluğu, şiddetli baş ağrısı, görme bozukluğu ve bilinç kaybı görülebilir. Vakit kaybetmeden 112 aranır ve belirtilerin başladığı saat not edilir; ağızdan bir şey verilmez. Bilinci kapalı ama soluyan kişiye koma pozisyonu verilir. Beyin kanamasında bacaklar yukarı kaldırılmaz, çünkü kafa içi basıncı artabilir.

Yanıklar ve dereceleri

Yanık; ısı, kimyasal madde, elektrik ya da ışın etkisiyle dokuların zarar görmesidir. Yanığın ağırlığını belirlemede en önemli etkenler yanık yüzeyinin genişliği ve yanığın derinliğidir; geniş ve derin yanıklar hayati tehlike oluşturur. Yanığın yeri (yüz, el, ayak, eklemler, solunum yolları) ve kazazedenin yaşı da önemlidir.

Isı yanıklarında ilk yardım

• Kendi güvenliğinizi sağlayın. Giysisi yanan kişi koşturulmaz; yere yatırılıp yuvarlanarak ya da battaniyeyle örtülerek alev söndürülür.
• Yanık bölge en az 20 dakika temiz, soğuk ve tazyiksiz suyun altında tutulur. Buz doğrudan uygulanmaz.
• Yüzük, saat, bilezik gibi eşyalar bölge şişmeden çıkarılır; yanığa yapışmış giysiler çekilip çıkarılmaz.
• Su dolu kabarcıklar patlatılmaz; mikroplara karşı doğal bir örtüdür.
• Yanığa diş macunu, yoğurt, salça, yağ, merhem, tentürdiyot ya da oksijenli su sürülmez.
• Yanık temiz bir örtüyle kapatılır; geniş yanıklarda şoka ve ısı kaybına karşı önlem alınır, 112 aranır.

Kimyasal yanıklar

Öncelik, kimyasal maddeyi deriden uzaklaştırmaktır. Kimyasal bulaşmış giysiler eldivenle çıkarılır ve bölge bol, akan suyla uzun süre yıkanır. Göze kimyasal sıçradığında göz bol suyla yıkanır. Yanığa merhem sürülmez; kimyasalı deride tutacak şekilde kapatılmaz.

Elektrik çarpması

Elektrik akımı vücuttan geçerken giriş ve çıkış noktalarında yanık, kaslarda şiddetli kasılma ve kramp, buna bağlı kırık ve çıkıklar oluşturabilir; kalbin ritmini bozarak kalp ve solunum durmasına yol açabilir. İshal veya kabızlık elektrik çarpmasının etkileri arasında yer almaz.

• Kazazedeye dokunmadan önce akım kesilir (sigorta, şalter). Kesilemiyorsa kuru tahta, plastik gibi yalıtkan bir cisimle kazazede kaynaktan uzaklaştırılır; ıslak zeminde durulmaz.
• Yüksek gerilim hatlarına yaklaşılmaz, 112 aranır.
• Yaşam bulguları değerlendirilir, gerekirse temel yaşam desteği uygulanır; giriş ve çıkış yanıkları temiz bir bezle örtülür.

Sıcak çarpması ve güneş çarpması

Sıcak çarpması: Sıcak ortamda aşırı terleme sonucu vücuttan fazla miktarda su ve tuz kaybı olur; halsizlik, baş dönmesi, kas krampları ve bitkinlik görülür. Kişi serin bir yere alınır, giysileri gevşetilir; bilinci açıksa kaybedilen su ve tuzu yerine koymak için tuzlu ayran, meyve suyu gibi sıvılar içirilir.

Güneş çarpması: Uzun süre güneş altında kalmaya bağlı olarak vücut ısısı tehlikeli şekilde yükselir. Isıya en duyarlı olan beyin hücreleri ilk etkilenir; baş ağrısı, bilinç bulanıklığı ve havale görülebilir. Kişi serin ve gölge bir yere alınır, giysileri gevşetilir ve ıslak bezlerle vücut ısısı düşürülür. Bilinci kapalıysa ağızdan bir şey verilmez, 112 aranır.

Donma

• Kazazede önce soğuk ortamdan uzaklaştırılır; ıslak giysileri çıkarılıp kuru giysi ve battaniyeyle sarılır.
• Vücut ani değil kademeli olarak ısıtılır: kazazede önce ılık, sonra sıcak ortama alınır.
• Donmuş bölge ovulmaz, masaj yapılmaz; soba, elektrikli battaniye gibi doğrudan ısı kaynaklarına yaklaştırılmaz. Su kabarcıkları patlatılmaz.
• Bilinci açıksa ılık ve şekerli içecekler verilebilir; alkol verilmez. 112 aranır.

Zehirlenmeler

Karbonmonoksit (egzoz gazı) zehirlenmesi

Karbonmonoksit renksiz ve kokusuz bir gazdır; egzoz, soba, şofben gibi kaynaklardan çıkar ve solunum yoluyla zehirler. Kandaki hemoglobine oksijenden çok daha kolay bağlanarak kanın oksijen taşımasını engeller ve boğucu etki yapar. Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, halsizlik, bilinç bulanıklığı ve bilinç kaybı görülür. En tehlikeli durumlardan biri, kapalı garajda uzun süre çalıştırılan aracın egzoz gazına maruz kalmaktır; gaz dışarı atılamaz ve birikir.

İlk yardım: Kendi güvenliğinizi koruyarak ortamı havalandırın ve kazazedeyi hemen açık havaya çıkarın. 112 aranır; solunum yoksa temel yaşam desteği uygulanır, bilinci kapalı ama soluyorsa koma pozisyonu verilir. Kusturmak, yoğurt yedirmek ya da tuzlu su içirmek solunum yoluyla zehirlenmede işe yaramaz.

Sindirim yoluyla zehirlenme

İlaç, temizlik maddesi, zehirli mantar gibi maddelerin yutulmasıyla olur. Kazazede kusturulmaz, ağızdan bir şey verilmez; yutulan maddenin kutusu ya da ambalajı sağlık ekibine gösterilmek üzere saklanır ve 112 aranır. Bilinci kapalı ama soluyan kişiye koma pozisyonu verilir.

İlk yardım pozisyonları

Kazazedeye durumuna uygun pozisyon vermek hem hayati fonksiyonları korur hem de yaralanmanın ağırlaşmasını önler. Kazazede çoğunlukla bu pozisyonlarda taşınır.

Koma pozisyonu nasıl verilir?

1. Kazazedenin yanına diz çökülür; gözlüğü ve ceplerindeki sert eşyalar çıkarılır.
2. İlk yardımcıya yakın olan kol, dirsekten bükülerek yukarı doğru yerleştirilir.
3. Diğer kol göğsün üzerinden geçirilerek elinin sırtı kazazedenin yanağına konur ve orada tutulur.
4. Uzak taraftaki diz bükülür; omuzdan ve dizden kavranarak kazazede ilk yardımcıya doğru yan çevrilir.
5. Üstte kalan bacak kalça ve dizden bükülü bırakılır; baş geriye itilerek hava yolu açık tutulur ve solunum düzenli aralıklarla kontrol edilir.

Baş-boyun-gövde ekseni

Kazada yaralanan her kişide omurga yaralanması olabileceği düşünülür. Baş, boyun ve gövde bir bütün olarak, aynı hizada hareket ettirilir. Yaralıyı yalnızca baştan ya da ayaklardan çekmek omurgayı bükerek omuriliğe zarar verebilir ve felce yol açabilir.

Yaralının araçtan çıkarılması

Araçtan çıkarma sırasında en çok dikkat edilecek nokta, yaralıda yeni bir yaralanma oluşmamasıdır.

1. Önce güvenlik: Motor durdurulur, kontak kapatılır, el freni çekilir ve araç sabitlenir; aracın yanma veya devrilme tehlikesi kontrol edilir. Araç sallanıyor ve devrilme tehlikesi varsa yaralı, araç sabit hâle getirildikten sonra çıkarılır.
2. Olay yerinde tehlike yoksa yaralı aceleyle çıkarılmaz; araç içinde ilk yardım yapılarak sağlık ekibi beklenir.
3. Boyun yaralanması şüphesi varsa yaralı, boynuna boyunluk takıldıktan sonra baş-boyun-gövde ekseni korunarak çıkarılır.
4. Yangın, patlama gibi hayatı tehdit eden bir tehlike varsa ve beklemek mümkün değilse Rentek manevrası uygulanır.

Rentek manevrası

Yaralıyı omuriliğine zarar vermeden araçtan hızla çıkarmak için kullanılan tekniktir. Önce yaralının ayaklarının pedallara sıkışmadığından emin olunur ve emniyet kemeri çözülür. İlk yardımcı yaralıya yan taraftan yaklaşır; kollarını yaralının koltuk altlarından geçirerek bir eliyle yaralının kolunu, diğer eliyle çenesini kavrar ve hafif hareketlerle boynu tespit eder. Yaralı, baş-boyun-gövde hizası bozulmadan araçtan dışarı çekilir ve güvenli bir yere yatırılır.

Taşıma yöntemleri ve kurallar

• Sedye, yaralıyı vücut ekseni bozulmadan ve en az sarsıntıyla taşıdığı için imkân varsa her zaman tercih edilir. Omurga kırığı olan yaralı kesinlikle sert bir sedyeyle taşınır. Sedyeyle taşımada yaralının başı gidiş yönünde olur.
• Tek ilk yardımcıyla: Bilinci açık ve yürüyebilen yaralıya omuzdan destek verilerek yürütülür; hafif kişiler kucakta ya da sırtta taşınabilir. Sürükleme yöntemleri (koltuk altından, battaniyeyle) çok kilolu ve iri yapılı kişilerin taşınmasında ve dar, basık, geçişi güç yerlerden çıkarmada kullanılır.
• İki ya da daha fazla ilk yardımcıyla: Bilinci açık yaralılar ellerin kenetlenmesiyle oluşturulan "altın beşik" ya da sandalye yardımıyla taşınabilir; ağır yaralılar birkaç kişiyle ve eksen korunarak kaldırılır.

İlk yardımcının uyması gereken kurallar: Kendisinin ve yaralının güvenliğinden emin olur, kendi sağlığını riske atmaz ve gücünü aşan yükü tek başına kaldırmaz. Yükü kaldırırken dizlerini büker, sırtını düz tutar ve gücü bacak kaslarından alır. Yön değiştirirken ani dönme ve bükülmelerden kaçınır; yaralıyı gereğinden fazla hareket ettirmez.

Trafik ve kara yolu

Trafik, yayaların, hayvanların ve araçların kara yolları üzerindeki hâl ve hareketlerinin tümüdür. Kara yolu ise trafik için kamunun yararlanmasına açık olan arazi şeridi, köprüler ve alanlardır. Yalnızca belirli kişilere ya da özel bir amaca ayrılmış alanlar bu tanıma girmez.

Kara yolunun bölümleri ve sık kullanılan yol kavramları aşağıda özetlenmiştir:

Yol türleri

• İki yönlü kara yolu: Gidiş ve geliş trafiğinin aynı taşıt yolunu kullandığı, yönlerin yalnızca yol çizgisiyle ayrıldığı yol.
• Tek yönlü kara yolu: Bütün taşıtların aynı yönde ilerlediği yol; şeritlerdeki yön okları da hep aynı yönü gösterir.
• Bölünmüş kara yolu: Gidiş ve geliş yönlerinin refüj, bariyer gibi bir ayırıcıyla fiziksel olarak birbirinden ayrıldığı yol.
• Ana yol: Kavşakta geçiş önceliği bulunan yol.
• Tali yol: Trafik yoğunluğu bakımından bağlandığı yoldan daha az önemde olan yol. Tali yoldan gelen sürücü ana yoldaki araçlara geçiş hakkı verir.

Araç ve taşıt türleri

Araç, kara yollarında kullanılabilen motorlu ve motorsuz taşıtlar, özel amaçlı taşıtlar, iş makineleri ve lastik tekerlekli traktörlerin genel adıdır. Bunlardan insan, hayvan veya yük taşımaya yarayanlara taşıt denir. Yani her taşıt bir araçtır, ancak her araç taşıt değildir.

Bir aracın güvenle taşıyabileceği en çok yük ağırlığına veya yolcu ve hizmetli sayısına taşıma sınırı (kapasite); aracın yüklü veya yüksüz olarak güvenli seyri için belirlenen uzunluk, genişlik ve yükseklik ölçülerine gabari denir.

Yol kullanıcıları

• Sürücü: Kara yolunda motorlu veya motorsuz bir aracı sevk ve idare eden kişi.
• Şoför: Ticari olarak tescil edilmiş bir motorlu taşıtı süren, yani sürücülüğü meslek olarak yapan kişi.
• İşleten: Aracı kendi adına işleten kişi; çoğunlukla aracın sahibidir.
• Yaya ve yolcu: Kara yolunda yürüyerek bulunan kişi yaya; taşıtta sürücü ve görevliler dışında bulunan kişi yolcudur.

Trafik işaretlerinin korunması

Trafik işaretleri bütün yol kullanıcılarının güvenliği içindir. İşaretlerin üzerine yazı yazmak, çizmek, kırmak, delmek veya sökmek; yerlerini değiştirmek ya da ortadan kaldırmak; görülmelerini güçleştirecek biçimde önlerine bir şey koymak yasaktır. Eskiyen işaretlerin yenileriyle değiştirilmesi ise sorumlu kuruluşların görevidir ve trafiği tehlikeye düşürmez. Hasarlı veya eksik bir işareti ilgili kuruluşa bildirmek doğru bir davranıştır.

Kurum ve kuruluşların görevleri

Haritada yön bulma

Haritalar kuzey yukarıda olacak şekilde düzenlenir: üst kenar kuzeyi, alt kenar güneyi, sağ kenar doğuyu, sol kenar batıyı gösterir. Ana yönlerin arasında kalan yönler kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı ve kuzeybatıdır. Bir güzergâhın yönü bulunurken her şehrin bir öncekine göre konumuna bakılır: haritada sola ve aşağı doğru yapılan bir yolculuk güneybatı, sola ve yukarı doğru yapılan bir yolculuk kuzeybatı yönündedir.

Tehlike uyarı işaretlerinin özellikleri

Tehlike uyarı işaretleri, sürücüye yol üzerinde veya yol kenarında ileride bulunan bir tehlikeyi önceden bildirir. Beyaz zeminli, kırmızı çerçeveli ve bir köşesi yukarı bakan üçgen biçimindedir; tehlikenin türü üçgenin içindeki siyah simgeyle gösterilir. Bu levhaları gören sürücünün ortak görevi aynıdır: hızını azaltmak, dikkatini artırmak, gerektiğinde durmaya hazır olmak ve levhanın bildirdiği tehlikeye uygun davranmak. Hız artırmak, takip mesafesini azaltmak veya öndeki aracı geçmeye kalkmak bu levhaların hiçbirinde doğru davranış değildir.

Yolun biçimiyle ilgili uyarılar

Yol yüzeyi, hava ve çevre koşulları

• Kaygan yol: Arkasında kıvrımlı lastik izi bırakan otomobil simgesiyle gösterilir; ani fren ve sert direksiyon hareketlerinden kaçınılır.
• Gizli buzlanma: Kar tanesi simgesiyle gösterilir; yolda görülmeyen buz olabileceği düşünülerek yavaş gidilir.
• Gevşek malzemeli yol: Tekerlekten sıçrayan taşlarla gösterilir. Öndeki aracın sıçratacağı taşlardan korunmak için takip mesafesi artırılır ve hız düşürülür.
• Gevşek şev (taş düşebilir): Yamaçtan yola düşen taşlarla gösterilir; yavaşlanır, yola düşmüş taşlara karşı dikkatli olunur.
• Yandan rüzgâr: Direğe bağlı rüzgâr tulumuyla gösterilir; hız azaltılır, direksiyon sıkı tutulur ve aracın savrulma tehlikesi nedeniyle öndeki araçları geçmekten kaçınılır.
• Yolda çalışma: Kürekle kazı yapan işçi simgesiyle gösterilir; yolda yapım, bakım veya onarım vardır, işçilere ve makinelere dikkat edilir.
• Deniz veya nehir kıyısında biten yol: Rıhtımdan suya düşen otomobil simgesiyle gösterilir. Kalkık köprü kapağı simgesi ise açılan köprüyü bildirir.
• Dikkat: Ünlem işaretli levha, ayrı bir levhayla gösterilmeyen genel bir tehlikeyi bildirir.

Yayalar, hayvanlar ve bisikletliler

Üçgen içinde yaya simgesi yaya geçidine, çanta taşıyan iki öğrenci simgesi okul geçidine yaklaşıldığını bildirir. Bu levhaları gören sürücü hızını azaltır, öndeki aracı geçmez ve geçitteki yayalara ilk geçiş hakkını verir. Bisiklet simgeli üçgen, yola bisikletlilerin çıkabileceğini veya yolu geçebileceğini bildirir. Hayvan uyarılarında simgeye dikkat edilmelidir: inek simgesi ehlî (evcil) hayvanların, sıçrayan geyik simgesi vahşi hayvanların yola çıkabileceğini gösterir.

Kavşak ve trafik düzeniyle ilgili uyarılar

• Ana yol–tali yol kavşağı: Kalın çizgi ana yolu, ince çizgi tali yolu gösterir; levhanın bulunduğu yol ana yoldur.
• Kontrolsüz kavşak: Üçgen içinde çarpı (X) bulunur; kavşakta ışık veya öncelik levhası yoktur, geçiş hakkı kurallarına göre hareket edilir.
• Dönel kavşak: Daire biçiminde birbirini izleyen oklarla gösterilir; yavaşlanır ve kavşak içindeki araçlara yol verilir.
• İki yönlü trafik: Biri yukarı, biri aşağı bakan iki okla gösterilir; iki yönlü trafiğin başladığı kesime yaklaşılmaktadır, karşıdan araç gelebileceği hesaba katılır.
• Işıklı işaret cihazı: İleride trafik ışıklarıyla yönetilen bir yer bulunduğunu bildirir.

Demir yolu geçitleri, köprü ve viraj yön levhaları

• Kontrollü demir yolu geçidi: Üçgen içinde bariyer (çit) simgesi bulunur; geçitte bariyer vardır. Sürücü hızını azaltır, bariyerin izin vermesi hâlinde uygun hızla geçer.
• Kontrolsüz demir yolu geçidi: Üçgen içinde buharlı tren (lokomotif) simgesi bulunur; geçitte bariyer yoktur. Geçidin hemen yakınına ayrıca kırmızı-beyaz çarpı (X) biçimli levha konur. Sürücü uygun mesafede durur, demir yolunu kontrol ettikten sonra geçer.
• Demir yolu geçidine yaklaşma levhaları: Yolun sağına ve soluna konan, kırmızı eğik bantlı dikdörtgen levhalardır; üzerinde yazan değer (ör. 200 m) geçide kalan mesafeyi gösterir.
• Köprü yaklaşım levhaları: Yolun sağına ve soluna karşılıklı konan, siyah-beyaz eğik çizgili dikey dikdörtgen levhalardır; köprüye yaklaşıldığını ve yolun daralabileceğini bildirir.
• Tehlikeli viraj yön levhası: Dikdörtgen zemin üzerinde virajın yönünü gösteren ok başlarından oluşur ve keskin virajın dış kenarına konur.

Tanzim işaretleri ve grupları

Trafik tanzim işaretleri, kara yolunu kullananlara uymak zorunda oldukları yasak, kısıtlama ve mecburiyetleri bildirir. Tehlike uyarı işaretleri yalnızca uyarırken tanzim işaretleri bir zorunluluk getirir; bu nedenle uyulmaması doğrudan kural ihlalidir. Levhanın hangi gruba girdiği biçiminden ve renginden anlaşılır:

Giriş yasakları

İçi boş, kırmızı çerçeveli beyaz levha yolun her iki yönden taşıt trafiğine kapalı olduğunu bildirir. Kırmızı zemin üzerinde beyaz yatay bant bulunan levha ise girişi olmayan yol işaretidir: bu yola levhanın bulunduğu yönden hiçbir taşıt giremez; genellikle tek yönlü yolların çıkış ucuna konur. Kavşak sorularında girilmez levhası bulunan yola dönen araç kural ihlali yapmış olur.

Daire içinde bir taşıt veya yaya simgesi varsa yasak yalnızca o yol kullanıcısı içindir: kamyon, otobüs, traktör, mopet (motorlu bisiklet) veya yaya simgeli levhalar, gösterilen taşıtın ya da yayanın o yola giremeyeceğini bildirir.

Hareket yasakları

• Sağa dönülmez / sola dönülmez: Dönüş okunun üzeri kırmızı çapraz çizgiyle kesilmiştir.
• U dönüşü yapmak yasaktır: U biçimli okun üzeri çizilmiştir; trafik uygun olsa bile geri dönülemez. Bu levha sola dönüşü yasaklamaz.
• Öndeki taşıtı geçmek yasaktır: Yan yana kırmızı ve siyah otomobil bulunur.
• Kamyonlar için geçme yasağı: Kırmızı kamyon ile siyah otomobil bulunur; yasak yalnızca kamyonlar içindir.
• Sesli ikaz cihazlarını kullanmak yasaktır: Üzeri çizili korna (borazan) simgesiyle gösterilir.
• Karşıdan gelene yol ver: Aşağı bakan siyah ok ile yukarı bakan kırmızı ok bulunur; dar yolda karşıdan gelen araca geçiş önceliği verilir. Bir zorunluluk getirdiği için tanzim işaretidir.

Bu yasakların bittiği yer, aynı simgelerin beyaz zemin üzerinde siyah çapraz bantla çizildiği sonu levhalarıyla bildirilir; örneğin “geçme yasağı sonu” veya “kamyonlar için geçme yasağı sonu”.

Kısıtlama levhaları

Kırmızı çerçeveli daire içinde yalnızca bir sayı varsa bu, aşılmaması gereken azami hızı km/saat olarak bildirir; aynı sayının çapraz bantla çizildiği beyaz levha hız sınırlamasının sonudur. İki araç simgesi arasında “70 m” gibi bir mesafe yazıyorsa öndeki araçla bırakılacak takip mesafesinin bu değerden az olamayacağı bildirilir. “t” yazılı levhalar ağırlık sınırını gösterir.

Gabari, aracın yüküyle birlikte yükseklik ve genişlik gibi boyut ölçüsüdür. Sayının üstünde ve altında karşılıklı üçgenler varsa yükseklik sınırlaması (ör. alt geçitte 3,50 m), sağında ve solunda üçgenler varsa genişlik sınırlaması (ör. 2,30 m) vardır. Kamyon sürücüsü alt geçide yaklaşırken yükü dahil aracının yüksekliğini levhadaki değerle karşılaştırmalıdır.

Mecburiyet levhaları

Mavi zeminli yuvarlak levhalar uyulması zorunlu bir yönü veya davranışı bildirir: ileri, sağa ya da sola mecburi yön, sağdan veya soldan gidiniz, ada etrafında dönünüz ve asgari hız sınırlaması bu gruptadır. Asgari hız levhasında yazan değerin altında bir hızla gidilemez. Örneğin aracın yolunda sağa ve sola mecburi yön levhası, karşıdaki yolda da girişi olmayan yol levhası bulunuyorsa sürücü kavşaktan düz devam edemez; sağa veya sola dönmek zorundadır.

Öncelik levhaları: DUR, yol ver ve ana yol

• DUR (kırmızı sekizgen): Tali yolun ana yola bağlandığı yere konur. Sürücü, gideceği yön ne olursa olsun durma çizgisinde ya da kavşağı görebileceği uygun yerde mutlaka tam durur; ana yoldaki araçlara yol verdikten sonra geçer.
• Yol ver (köşesi aşağı bakan ters üçgen): Tali yoldan kavşağa veya ana yola gelindiğini bildirir; sürücü yavaşlar, gerekirse durur ve ana yoldaki araçlara geçiş hakkı verir.
• Ana yol (sarı kare): Bulunulan yolun ana yol olduğunu ve kavşaklarda geçiş önceliği bulunduğunu bildirir; çizgili biçimi ana yolun sona erdiğini gösterir.

Son olarak, bir levha yalnızca yüzünün dönük olduğu yönden gelen sürücüleri bağlar. Kavşak sorularında diğer yollara konmuş levhalar o yollardan gelenler içindir; kendi yolunuzda yasaklayıcı ya da mecburi yön levhası yoksa ve diğer kollar çift yönlüyse sağa, sola dönebilir veya düz gidebilirsiniz.

Bilgi işaretleri ne işe yarar?

Bilgi işaretleri yol kullanıcılarına gidecekleri yeri, yolun özelliğini veya yakındaki tesisleri bildirerek yolculuğu kolaylaştırır. Genellikle kare ya da dikdörtgen biçimlidir; çoğu mavi zemin üzerine beyaz simge veya yazıyla hazırlanır. Tanzim işaretleri gibi doğrudan bir yasak koymazlar; ancak verdikleri bilgi sürücünün hangi kurala uyacağını belirler. Örneğin yerleşim yeri levhası, yerleşim yeri içi hız sınırlarının başladığını dolaylı olarak bildirir.

Yön levhaları ve yol numaraları

Yön levhaları kavşaklardan önce gidilecek yerleşim yerlerini, bunların yönünü ve kalan mesafeyi gösterir. Sürücü bu levhalara bakarak gideceği yöne uygun şeride zamanında geçmeli, son anda ani manevra yapmamalıdır. Haritalarda ve yön levhalarında yollar harf ve rakamdan oluşan numaralarla belirtilir:

• O harfiyle başlayan numaralar (ör. O-4) otoyolları,
• D harfiyle başlayan numaralar (ör. D100) devlet yollarını,
• E harfiyle başlayan numaralar (ör. E80) uluslararası (Avrupa) yolları gösterir.

Otoyola ait yön ve bilgi levhaları yeşil zeminlidir. Otoyol başlangıcı levhası otoyola girildiğini, aynı levhanın üzeri çizili biçimi otoyolun sona erdiğini bildirir. Otoyolda zorunlu hâller dışında motorlu araçlar saatte 40 kilometrenin altında gidemez.

Yerleşim yeri levhaları

Yerleşim yeri levhası, üzerinde yerleşim yerinin adı yazılı olarak yerleşim biriminin başladığı noktaya konur. Bu levhadan itibaren, aksine bir işaret yoksa yerleşim yeri içi kuralları uygulanır; örneğin otomobil, minibüs, otobüs, kamyonet ve kamyon için azami hız saatte 50 kilometredir. Yerleşim yerinin bittiği yerde adın üzeri çizilmiş levha bulunur ve yerleşim yeri dışı kuralları başlar. Yerleşim yeri içinde yayaların, çocukların ve kavşakların yoğun olduğu unutulmamalıdır.

Duraklama ve park işaretleri

Duraklama, yolcu indirip bindirmek veya yük alıp bırakmak gibi nedenlerle aracın kısa süre durdurulmasıdır; park ise aracın bu amaçların dışında, daha uzun süre bırakılmasıdır. Bu ayrım levhaları doğru okumak için önemlidir:

• Park etmek yasaktır: Mavi zemin, kırmızı çerçeve ve tek kırmızı çapraz çizgi. Bu yerde park edilemez, ancak kısa süreli duraklama yapılabilir.
• Duraklamak ve park etmek yasaktır: Mavi zemin, kırmızı çerçeve ve çarpı biçiminde iki kırmızı çizgi. Burada ne duraklanabilir ne de park edilebilir.
• Park yeri: Mavi zemin üzerinde beyaz “P” harfi; park etmenin serbest olduğu alanı gösterir.

Harita okuma ve yön bulma

Haritalar kuzey yukarıda olacak şekilde düzenlenir. Buna göre haritanın üst kenarı kuzeyi, alt kenarı güneyi, sağ kenarı doğuyu, sol kenarı batıyı gösterir. Ana yönlerin arasında kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı ve kuzeybatı ara yönleri bulunur. Bir güzergâhın yönü belirlenirken her noktanın bir öncekine göre konumuna bakılır: haritada sağ üste doğru gidiş kuzeydoğu, sol alta doğru gidiş güneybatı yönündedir.

Hangi işarete önce uyulur?

Bir kavşakta birden fazla düzenleyici bulunduğunda sürücü şu sırayla uyar:

1. Trafik görevlisinin işaret ve talimatları,
2. Işıklı trafik işaretleri,
3. Trafik levhaları ve yer (yatay) işaretlemeleri.

Yani görevli bulunan bir kavşakta ışık hangi renkte yanarsa yansın görevlinin işaretine uyulur; görevli yoksa ışıklara, ışık da yoksa levha ve çizgilere uyulur.

Işıklı trafik işaret cihazı

Işıklı işaret cihazında ışıklar yukarıdan aşağıya kırmızı, sarı ve yeşil olarak dizilir. Aksine bir durum yoksa her ışığın anlamı şöyledir:

Yanıp sönen ışıkları levha karşılıklarıyla birlikte öğrenmek kolaylık sağlar: yanıp sönen kırmızı = DUR levhası, yanıp sönen sarı = yol ver levhası. Bu tür ışıklar genellikle trafiğin az olduğu saatlerde veya tek başına tehlikeli bir noktayı işaretlemek için kullanılır.

Oklu ışıklar

• Kırmızı ışıkla birlikte yeşil ok: Düz gidilemez; yalnızca okun gösterdiği yöne, o yöndeki yayalara ve diğer araçlara dikkat ederek gidilebilir. Örneğin sağı gösteren yeşil ok yanıyorsa yalnızca sağa dönülebilir.
• Yeşil ışıkla birlikte kırmızı ok: Okun gösterdiği yön kapalıdır; o yöne dönecek olanlar bekler. Düz gidecek sürücüler ise beklemeden geçer.

Trafik görevlisinin gündüz işaretleri

Trafik görevlisinin gece işaretleri

Geceleyin görevli aynı anlamları elindeki ışıklı işaret çubuğu ile verir. Sınavda bu işaretler şekil üzerinde sorulur; hareketin biçimine dikkat edin:

• Dur: Çubuk dik (yukarı bakacak) tutulur; kol dirsekten bükülü hâldeyken çubuk baş hizasının üstünde, yandan göğüs önüne doğru yay çizerek sallanır.
• Geç: Çubuğu tutan kol yana yatay olarak tamamen uzatılır; çubuk bu konumdan başın üzerinden geçen geniş bir yay çizerek göğüs önüne getirilir.
• Dönüş: Görevli bir koluyla dönülecek yönü gösterirken diğer elindeki çubukla vücudunun önünden, aşağıdan geniş bir yay çizer.

Gece işaretlerinde ayırt edici nokta, dur işaretinde çubuğun dik tutulması, geç işaretinde kolun yatay uzanması, dönüş işaretinde ise yayın aşağıdan çizilmesidir.

Yatay işaretleme nedir?

Yatay işaretlemeler, taşıt yolu kaplaması üzerine boya ile çizilen çizgiler, oklar, yazılar ve sembollerdir. Levhaları tamamlar; sürücüye hangi şeritte gideceğini, hangi yönlere dönebileceğini, nerede durması gerektiğini ve hangi davranışların yasak olduğunu bildirir. Trafik görevlisi veya ışıklı işaretle çelişen bir durumda önce görevliye, sonra ışıklara uyulur; bunun dışında yatay işaretlemelere uymak zorunludur.

Boyuna çizgiler

Enine çizgiler

• Durma çizgisi: Şeridi enine kesen devamlı çizgidir; DUR levhası veya ışıklı işaret bulunan yerlerde sürücünün duracağı yeri gösterir. Kaplamaya yazılmış DUR yazısı, sürücünün aracını uygun mesafede mutlaka durdurması gerektiğini bildirir.
• Yol ver çizgisi: Şeridi enine kesen kesik çizgidir; sürücü gerekirse bu çizgide durup geçiş hakkı olanlara yol verir.
• Yaya geçidi: Taşıt yolu boyunca yan yana dizilmiş kalın beyaz şeritlerle (zebra) ya da yolu enine kesen iki paralel kesik çizgiyle gösterilir.
• Yavaşlama uyarı çizgileri: Kavşağa, durma çizgisine veya tehlikeli bir kesime yaklaşırken şerit boyunca enine çizilen ve aralıkları giderek daralan çizgilerdir; sürücüye hızını azaltmasını bildirir.

Yön okları

Kavşaklara yaklaşırken şeritlere çizilen oklar, o şeritten hangi yönlere gidilebileceğini gösterir. Sürücü gideceği yöne uygun şeride kavşağa gelmeden önce girmelidir; örneğin sola dönecek sürücü sola ok çizilmiş şeridi kullanır.

• Yalnız düz ok: Şerit yalnızca ileri gitmek içindir.
• Yalnız sağa (veya sola) kıvrılan ok: Şerit yalnızca sağa (veya sola) dönüş içindir.
• Düz ok ile birlikte sağa kıvrılan kol: Şeritten ileri gidilebilir veya sağa dönülebilir.
• Düz ok ile birlikte sola kıvrılan kol: Şeritten ileri gidilebilir veya sola dönülebilir.

Taralı alanlar

Kaplamaya eğik paralel çizgilerle çizilmiş taralı alanlar, araçların girmesi yasak bölgeleri gösterir: bu alanda seyredilmez, durulmaz ve park edilmez. Bir noktadan ikiye ayrılan ve arası taralı olan çizgiler, yolun ortasında ayırıcının başladığını, yani bölünmüş yol başlangıcını bildirir. Sürücü taralı alanın kenarındaki çizgiyi izleyerek kendi yönündeki şeride geçer.

Kaplama üzerindeki yazı ve semboller

• Rakam (ör. 50): O şeritte veya yolda uyulması gereken azami (en yüksek) hız sınırını km/saat olarak bildirir.
• DUR yazısı: Durma çizgisinde tam durma zorunluluğunu bildirir.
• Bisiklet sembolü: O şeridin veya yol bölümünün bisiklet yolu olduğunu gösterir; motorlu taşıtlar bu bölümü kullanmaz.
• Tekerlekli sandalye sembolü: Engelli sürücülere ayrılmış park yerini gösterir; diğer sürücüler buraya park edemez.

Bisiklet ve tekerlekli sandalye sembolleri bir alanı belirli kullanıcılara ayırır; durma zorunluluğu getiren tek işaret DUR yazısı ve durma çizgisidir.

Hızı belirleyen kurallar

Kara yollarında araçların seyretmesine izin verilen en yüksek hıza azami hız, belirli yollarda altına inilmemesi gereken en düşük hıza asgari hız denir. Ancak levhada veya kuralda yazan sınır, her koşulda o hızla gidilebileceği anlamına gelmez. Sürücü hızını;

• aracının yük ve teknik özelliklerine,
• aracının cinsine uygun hız sınırlamalarına,
• görüş, yol, hava ve trafik durumuna

göre ayarlamak zorundadır. Aracın muayene tarihi gibi hızla ilgisi olmayan bilgiler bu koşullar arasında yer almaz.

Azami ve asgari hız sınırları

Aksine bir işaret yoksa sınavda en çok sorulan hız sınırları şunlardır:

Minibüs, otobüs ve kamyon gibi taşıtların yerleşim yeri dışındaki sınırları otomobilinkinden düşüktür; traktör, iş makinesi ve tehlikeli madde taşıyan araçlar için ise daha da düşük sınırlar uygulanır. Römork takan bir aracın azami hızı, römorksuz hâlindeki azami hızından 10 km/saat daha azdır; çünkü römorkla birlikte ağırlık ve fren mesafesi artar. Asgari hız kuralı, gereksiz yere çok yavaş giden araçların trafiğin akışını bozmasını ve arkadan gelenler için tehlike oluşturmasını önler.

Hızın azaltılması gereken yerler

Yerleşim yeri dışında kavşak, tünel ve köprülere yaklaşırken (yaklaşık son 100 metrede) görüş ve manevra alanı daraldığı için hız azaltılır. Virajlarda, tepe üstlerinde, yaya ve okul geçitlerinde, kaygan veya buzlu yolda da hız düşürülür. İniş eğimli yollarda vitesi boşa alarak seyretmek yasaktır: vites boştayken motor freni devre dışı kalır ve sürekli kullanılan frenler ısınarak tutmayabilir. İnişlerde küçük vites kullanılarak motor freninden yararlanılır.

Takip mesafesi

Takip mesafesi, öndeki araç aniden yavaşladığında ya da durduğunda ona çarpmadan güvenle durabilmek için bırakılan izleme uzaklığıdır. Uygulamada kural basittir: takip mesafesi metre cinsinden en az hızın (km/saat) yarısı kadar olmalıdır.

Takip mesafesi aynı zamanda aracın yaklaşık 2 saniyede alacağı yol kadardır. Bunu ölçmenin pratik yolu “88-89 kuralı”dır: öndeki araç yol kenarındaki sabit bir noktayı (direk, levha) geçerken “seksen sekiz, seksen dokuz” diye sayılır; sayma bitmeden o noktaya varılıyorsa mesafe yetersizdir. Yağışlı, buzlu veya karlı yolda tekerleklerin yola tutunması azaldığı için takip mesafesi artırılır.

• Konvoy hâlinde giden araçlar da birbirini en az takip mesafesi kadar arayla izler; aralarında kendilerini geçmek isteyen araçların güvenle girebileceği boşluk bırakılır.
• Tehlikeli madde taşıyan taşıtlar, yerleşim yeri dışındaki kara yollarında öndeki araçla aralarında en az 50 metre bırakmak zorundadır.
• Kırmızı çerçeveli levhada iki araç arasında yazılı bir mesafe (ör. 70 m) varsa öndeki araç bu değerden daha yakından takip edilemez.

Fren ve durma mesafesi

Sürücünün tehlikeyi fark edip frene basmasına kadar geçen kısa sürede de araç yol alır; buna algılama-tepki (reaksiyon) mesafesi denir. Frene basıldığı andan aracın durmasına kadar alınan yol ise fren mesafesidir. İkisinin toplamı durma mesafesini verir. Fren mesafesini aracın hızı ve yükü, yolun eğimi ve yüzeyi (ıslak, buzlu, gevşek malzemeli), lastiklerin ve frenlerin durumu etkiler; yolun genişliği ise fren mesafesini değiştirmez. Hız iki katına çıktığında fren mesafesi yaklaşık dört katına çıkar; bu yüzden küçük bir hız artışı bile durma mesafesini belirgin biçimde uzatır.

Geçiş hakkı ve geçiş üstünlüğü

Geçiş hakkı, yayaların ve sürücülerin yolu kullanırken diğerlerine göre önce geçme hakkıdır. Geçiş üstünlüğü ise ambulans, itfaiye ve polis gibi belirli araçların görev sırasında, can ve mal güvenliğini tehlikeye sokmamak şartıyla trafik yasak ve kısıtlamalarına bağlı olmamasıdır. Bu iki kavram sınavda sıkça karıştırılır.

Kavşağa yaklaşırken

Kavşaklar çarpışma riskinin en yüksek olduğu yerlerdir. Kavşağa yaklaşan sürücü hızını azaltır, gerektiğinde durabilecek durumda olur ve gideceği yöne uygun şeride önceden girer. Kavşak içinde ve kavşağa çok yakın yerlerde öndeki aracı geçmek, şerit değiştirmek, duraklamak ve park etmek yasaktır.

Kontrollü kavşaklar

Trafiğin görevli, ışıklı işaret veya levhalarla düzenlendiği kavşaklardır. Önce görevliye, sonra ışıklara, sonra levhalara uyulur. Levhalarla düzenlenen kavşaklarda temel kural şudur: yolunda yol ver veya DUR levhası bulunan sürücü tali yoldadır ve ana yoldaki araçlara yol verir; DUR levhasında önce tam durulur. Ana yol, ana yol levhası ya da ana yol–tali yol kavşağı uyarı levhasıyla belirtilir.

Ana yolun kendi içinde de dönüş kuralı geçerlidir. Ana yolda düz giden bir araç, ana yolda sola dönen bir araç ve tali yoldan gelen bir araç karşılaştığında sıra şöyledir: önce ana yolda düz giden, sonra ana yolda sola dönen, en son tali yoldan gelen. İki yolda da yol ver levhası varsa yollar eşit sayılır ve aşağıdaki genel kurallar uygulanır. DUR levhalı yoldan durmadan çıkıp ana yolda düz giden araçla çarpışan sürücü, ilk geçiş hakkı kuralını ihlal etmiş olur.

Kontrolsüz kavşaklar

Görevli, ışık veya öncelik levhası bulunmayan kavşaklarda sürücüler hızlarını azaltır ve geçiş hakkı kurallarına uyar. Şekilli soruları çözerken kuralları şu sırayla uygulayın:

1. Kavşağa daha önce girmiş araca yol verilir.
2. Taşıt cinsine bakılır: raylı taşıtlar, motorlu taşıtlar, lastik tekerlekli traktör–arazi taşıtı–iş makinesi ve hayvanla çekilen taşıtlar sırasıyla geçer. Örneğin otomobil at arabasından, otobüs traktör ve iş makinesinden önce geçer.
3. Dönüşe bakılır: dönüş yapan araç, doğrultusunu değiştirmeden geçen araca yol verir. Sola dönen sürücü karşı yönden düz gelen araçları bekler.
4. Yöne bakılır: durumları aynı olan araçlardan her sürücü sağından gelen araca yol verir. Hızın fazla ya da az olması öncelik sağlamaz.

Yayalar ve yol dışından çıkış

Kavşakta dönüş yapan sürücü, girdiği yoldaki yaya geçidinde bulunan veya geçmek üzere olan yayalara ilk geçiş hakkını verir. Yayaları korna ile uyarıp durdurarak geçmek yanlıştır. Akaryakıt istasyonu, otopark gibi yol dışındaki bir alandan kara yoluna çıkan sürücü de yolda seyreden araçların geçmesini beklemek zorundadır.

Sağa ve sola dönüş

Sağa dönüşte doğru sıra: dönüş işaretini vermek → sağ şeride girmek → hızı azaltmak → dar bir kavisle dönmek.

Dönel kavşaklar

Dönel kavşağa girecek sürücü yavaşlar ve kavşak içindeki araçlara yol verir. Geri dönüş yapacak sürücü kavşağa girmeden önce orta adaya en yakın şeride geçer ve ada etrafında bu şeritte döner. Ada etrafında dönerken gereksiz yere şerit değiştirmek yasaktır; çıkışa yaklaşınca kurallara uygun şekilde sağa geçilir.

Geçiş üstünlüğü olan araçlar

• Geçiş üstünlüğüne sahip olanlar: ambulans (cankurtaran), itfaiye, polis ve benzeri güvenlik araçları ile yaralı veya acil hasta taşıyan araçlar. Toplu taşıma araçlarının geçiş üstünlüğü yoktur.
• Bu hak yalnızca görev sırasında ve sesli ve ışıklı işaretler birlikte kullanılarak kullanılabilir; görev dışındaki ambulans veya polis aracı diğer araçlar gibi kurallara uyar.
• Bu araçlar karşılaştığında geçiş sırası: ambulans → itfaiye → polis → diğer görevli araçlar.
• Sesli ve ışıklı uyarıyı alan sürücü bu araca derhal yol verir; kavşaktaysa kavşağı boşaltır, gerekirse sağa yanaşıp durur. Olduğu yerde kalıp aracın yolunu tıkamaz.

Şerit izleme

Sürücü, gidiş yönüne ayrılmış şeritlerden birinde ve şeridini izleyerek ilerler. Çok şeritli yollarda en soldaki şerit öndeki aracı geçmek ve sola dönmek için kullanılır; sürekli işgal edilemez. Geçişi tamamlayan sürücü sağdaki şeride döner. Sol şeridi sürekli işgal etmek, arkadan gelenlerin geçişini engellediği için trafik akışını bozar. Üç şeritli iki yönlü yollarda ortadaki şerit iki yönün de geçiş şerididir ve sürekli işgal edilemez. Tek yönlü yollara ters yönden girmek yasaktır.

Şerit değiştirme

1. İç ve dış aynalardan, gerekirse başı çevirerek arkadan ve yandan gelen trafik kontrol edilir.
2. Güvenli olduğundan emin olununca sinyal verilir; sinyal manevra bitene kadar sürdürülür.
3. Girilecek şeritte arkadan yaklaşan bir araç varsa onun geçmesi beklenir; önü kesilmez.

Şeridi sona eren (yolun daraldığı) sürücü, devam eden şeritteki araçlara yol verir ve güvenli bir boşluk bulduğunda şerit değiştirir. Kavşaklara yerleşim yeri içinde 30 metre, yerleşim yeri dışında 150 metre kala şerit değiştirmek yasaktır; şerit seçimi kavşağa gelmeden yapılmalıdır.

Öndeki aracı geçme

Geçişe başlamadan önce sürücü, geçiş yapacağı yolun yeterince açık ve güvenli olduğundan emin olmalıdır. Bunun için karşı yönden gelen aracın hızı ve uzaklığı, geçilecek aracın hızı, geçme yasağı bulunup bulunmadığı ve arkadan kendisini geçmeye başlamış bir araç olup olmadığı değerlendirilir. Geçilecek aracın markası gibi özelliklerin geçiş güvenliğiyle ilgisi yoktur; öndeki sürücünün işaret vermesini beklemek de bir kural değildir.

Güvenli bir geçiş şu sırayla yapılır:

1. Aynalardan trafik kontrol edilir ve sola dönüş lambasıyla işaret verilir; gerekirse öndeki sürücü korna veya selektörle uyarılır.
2. Takip mesafesi kadar geriden sol şeride geçilir; öndeki araca yapışılmaz.
3. Geçiş şeridinde, geçilen araç iç dikiz aynasında görününceye kadar ilerlenir.
4. Sağa dönüş lambasıyla işaret verilerek sağ şeride dönülür.

Öndeki araç soldan geçilir; sağından veya banketten yararlanarak geçmek yasaktır. Yol müsait değilse geçişten vazgeçilir. Sola dönmek için işaret verip sola yanaşmış bir araç ise sağdan geçilebilir.

Geçilen aracın sürücüsü

• Hızını artırmaz; geçişi kolaylaştırır, gerekirse yavaşlayarak yardımcı olur.
• İki yönlü yolda gidiş yönüne göre sağa yaklaşır; bölünmüş yolda bulunduğu şeridi izler.
• Geceleyin yakını gösteren ışıkları yakar.
• Arkadaki aracın geçme uyarısını aldığı sırada kendisi öndeki aracı geçmeye kalkmaz.
• Arkadakine dönüş lambalarıyla “geç” işareti vermez; böyle bir işaret yanıltıcıdır ve arkadaki sürücü buna güvenerek geçmez.

Geçmenin yasak olduğu yerler

• Görüşün yetersiz olduğu tepe üstleri, dönemeçler (virajlar) ve benzeri yerler,
• Kavşaklar ve kavşaklara yaklaşırken,
• Demir yolu hemzemin geçitleri ve bunlara yaklaşırken,
• Yaya geçitleri ve bunlara yaklaşırken,
• Devamlı yol çizgisi veya geçme yasağı levhası bulunan kesimler (kamyonlar için geçme yasağı levhası yalnızca kamyonları bağlar),
• Karşı yönden gelen trafik nedeniyle geçişin güvenle tamamlanamayacağı durumlar.

Konvoy hâlinde seyir

Konvoy hâlinde yavaş giden araçlar, kendilerini geçmek isteyen araçların aralarına güvenle girebileceği kadar mesafe bırakır. Aksi hâlde geçiş yapan araç karşı şeritte sıkışıp kalır.

Dar ve eğimli yollarda karşılaşma

Aksine bir işaret yoksa eğimsiz iki yönlü dar yolda geçiş kolaylığı şu kurallarla sağlanır:

Kısacası büyük taşıt küçüğe yol verir; yol veren sürücü yolun geniş bir yerinde sağa yanaşır, gerekirse durur.

Eğimli dar yollarda ise inen araç, çıkan araca yol verir; çünkü yokuş çıkan aracın durup yeniden kalkması ve geri gitmesi daha zordur. Çıkan aracın geçişi güçse inen araç varsa sığınma cebine girer, yoksa sağa yanaşıp durur. Çıkan araç için manevra imkânı bulunmadığı açıkça anlaşılırsa ve sığınma cebi de yoksa inen araç geri gider.

Geri manevra

Geri gitmek yalnızca park etme, duraklama veya dar yolda geçiş kolaylığı sağlama gibi zorunlu hâllerde, kısa mesafede ve trafiği tehlikeye sokmadan yapılır. Otoyollarda ve bağlantı yollarında geri gitmek yasaktır. Otobüs, kamyon gibi arka görüşü sınırlı büyük araçlarda geri manevra çevre şartları nedeniyle güvenle yapılamıyorsa sürücüyü yönlendirecek bir gözcü bulundurulur.

Durma, duraklama ve park etme

Bir aracın trafikte hareketsiz kalması üç ayrı kavramla ifade edilir. Hangisinin geçerli olduğu, aracın neden ve ne kadar süreyle durduğuna bağlıdır.

Bekleme amacıyla yapılan duraklama en çok 5 dakika sürebilir; bu süre aşıldığında araç park edilmiş sayılır. Motorun çalışıyor olması veya araçta birinin bulunması bu durumu değiştirmez.

Duraklamanın yasak olduğu yerler

Taşıt yolu üzerinde aşağıdaki yerlerde duraklamak yasaktır:

• Duraklamanın trafik işaretiyle yasaklandığı yerler,
• Sol şerit (raylı sistem bulunan yollar hariç); bu nedenle sol şeritte yolcu indirilip bindirilemez,
• Yaya ve okul geçitleri ile diğer geçitler,
• Kavşaklar, tüneller, köprüler ve bağlantı yolları ile bunlara yerleşim yeri içinde 5 metre, yerleşim yeri dışında 100 metre mesafe,
• Görüşün yeterli olmadığı tepe üstlerine yakın yerler ve dönemeçler,
• Otobüs, tramvay ve taksi durakları,
• Duraklamış veya park etmiş araçların yol tarafındaki yanı (çift sıra duraklama),
• Trafik işaret levhalarına yaklaşım yönünde yerleşim yeri içinde 15 metre, yerleşim yeri dışında 100 metre mesafe.

Yerleşim yeri dışındaki kara yollarında, zorunlu hâller dışında taşıt yolu üzerinde duraklamak ve park etmek yasaktır. Banket taşıt yolunun dışında kaldığı için duraklamaya uygundur. Yolcular, aksine bir işaret yoksa yolun en sağ kenarında ve aracın sağ tarafından indirilip bindirilir.

Park etmenin yasak olduğu yerler

Duraklamanın yasak olduğu her yerde park etmek de yasaktır. Bunlara ek olarak:

• Park etmenin trafik işaretiyle yasaklandığı yerler,
• Geçiş yollarının (bina ve otopark girişleri) önü ve üzeri,
• Yangın musluklarına her iki yönden 5 metre mesafe,
• Kamu hizmeti yapan yolcu taşıtlarının durak levhalarına her iki yönden 15 metre mesafe,
• Geçiş üstünlüğüne sahip araçların giriş-çıkış yerlerini gösteren levhalara 15 metre mesafe,
• Okul, hastane, fabrika, sinema, otopark gibi kamunun yararlandığı yerlerin giriş-çıkış kapılarına her iki yönden 5 metre mesafe,
• Park yeri ayrılmamış alt geçit, üst geçit ve köprülerin üzeri ile bunlara 10 metre mesafe,
• Kurallara uygun park etmiş araçların çıkışını engelleyen yerler, engelliler için ayrılmış park yerleri ve izin verilmemiş yaya yolları.

Eğimli yol kesimleri tek başına park yasağı kapsamında değildir; gerekli önlemler alınarak park edilebilir. Park yerlerinde araç, çizgilerle belirlenmiş bölmenin içine, çizgilere taşmadan ve tek bölmeyi kullanacak şekilde bırakılır.

Park ederken ve uzun duraklamalarda alınacak önlemler

1. Araç el freni ile sabitlenir ve motor durdurulur.
2. Eğimli yolda inişte geri, yokuşta birinci vitese takılır; ön tekerlekler sağa, yani yol kenarına doğru çevrilir. Böylece araç kayarsa trafiğe değil yol kenarına doğru hareket eder.
3. Kamyon, çekici ve otobüslerde eğimli yolda tekerleklere takoz konur.
4. Araç terk edilirken camlar kapatılır, kapılar kilitlenir.
5. Gece veya görüşün yetersiz olduğu durumlarda gerektiğinde park lambaları yakılır.

Normal bir park işleminde acil uyarı ışıklarının (dörtlü flaşör) yakılmasına gerek yoktur; bu ışıklar arıza ve tehlike durumları içindir. Park lambası da her parkta değil, gece ve görüşün yetersiz olduğu hâllerde gerekir. Uzun süre beklemeyi gerektiren duraklamalarda da motor durdurulup el freni çekilir.

Duraklama veya park yerinden çıkan sürücü aracın çevresini kontrol eder, ışıkla veya kolla çıkış işareti verir ve yolda seyreden araçlara yol vererek uygun anda harekete geçer. Yoldaki sürücüleri uyarıp yavaşlamaya zorlamak kurala aykırıdır.

Arızalanan araçta yapılacaklar

Yerleşim yeri dışında taşıt yolunda arızalanan araç; itme, çekme gibi imkânlar kullanılarak önce yol dışına, bu mümkün değilse bankete, o da olmuyorsa taşıt yolunun en sağına alınır ve işaretlenir.

• Aracın park ve kuyruk ışıkları 150 metreden açıkça görülemiyorsa aracın önüne ve arkasına birer kırmızı yansıtıcı (reflektör) veya kırmızı ışıklı cihaz konur; bunlar 150 metreden açıkça görülebilmelidir.
• Tepe üstü ve dönemeç gibi görüşün kısıtlı olduğu yerlerde yansıtıcılar aracın önüne ve arkasına en az 30 metre uzağa konur ve normal hava şartlarında yine en az 150 metreden görülebilmelidir.
• Bu önlemler tamamlanıncaya kadar acil uyarı ışıkları yakılır.
• Otobüs, kamyon ve çekiciler arıza nedeniyle uzun süre yolda kalırsa ayrıca özel engel işareti konur.

Araç ışıkları ve görevleri

Araç ışıklarının iki amacı vardır: sürücünün yolu görmesini sağlamak ve aracın diğer yol kullanıcılarınca görülmesini sağlamak. Işık donanımı geceleri ve sis, kar, şiddetli yağmur ya da aydınlatılmamış tünel gibi görüşün yetersiz olduğu hâllerde mutlaka kullanılır. Yönetmelikte belirtilmeyen ışıkların takılması ve kullanılması yasaktır.

Uzağı gösteren ışıklar

Yerleşim yeri dışındaki kara yollarında geceleri seyrederken ve yeterince aydınlatılmamış tünellere girerken uzağı gösteren ışıkların yakılması zorunludur. Böylece sürücü yolu ve engelleri yeterli mesafeden görür. Sürücünün yolu yeterli mesafede açıkça görebildiği ve kendi aracının da yeterli uzaklıktan görülebildiği yerlerde yakını gösteren ışıklar da kullanılabilir.

Karşı yönden gelen sürücülerin ve yolu kullanan diğer kişilerin gözlerini kamaştıracak bütün hâllerde uzağı gösteren ışıkları yakmak yasaktır.

Yakını gösteren ışıklar

Yakını gösteren ışıkların yakılması şu durumlarda zorunludur:

• Karşılaşmalarda: Karşıdan gelen sürücünün gözü kamaşmasın diye uzağı gösteren ışıklar kapatılıp yakını gösterene geçilir.
• Öndeki aracı yakından izlerken: Uzun far, öndeki sürücünün gözünü aynalar aracılığıyla kamaştırır.
• Bir aracı geçerken yan yana gelinceye kadar (uyarı amaçlı çok kısa ışıklandırma hariç).
• Aydınlatmanın yeterli olduğu yol kesimlerinde ve yerleşim yerleri içinde geceleri.
• Gündüzleri görüşü azaltan sisli, yağışlı ve benzeri havalarda.

Sis, park ve kuyruk ışıkları

Sis ışıkları yalnızca sis, kar ve şiddetli yağmur nedeniyle görüşün yetersiz olduğu hâllerde kullanılır; bu hâller dışında, özellikle geceleri diğer farlarla birlikte yakılması yasaktır. Gereksiz yakılan arka sis lambası arkadaki sürücünün gözünü kamaştırır.

Yalnızca park veya sis ışıklarını yakarak araç sürmek yasaktır. Seyir sırasında kuyruk ışıklarının uzağı veya yakını gösteren ışıklarla ya da sis ışıklarıyla birlikte yanması zorunludur. Bir ışık mevzuata uygun takılmış olsa bile amacı dışında ve gereksiz kullanılamaz.

Selektör: ışıkla uyarma

Uzağı ve yakını gösteren ışıkların çok kısa süre içinde sırayla ya da birlikte yakılmasına ışıkla uyarma (selektör) denir. Sürücüler geceleri yakın ilerisi görülmeyen kavşak, dönemeç ve tepe üstlerine yaklaşırken yakın ve uzağı gösteren ışıkları art arda yakarak gelişlerini haber vermek zorundadır. Gece korna yerine ışıkla uyarı yapılması hem daha görünürdür hem de gürültüyü önler. Geçme sırasında öndeki sürücüyü uyarmak için de selektör kısa süreli kullanılabilir.

Dönüş ışıkları

Dönüş ışıkları sürücünün niyetini önceden bildirir. Sağa ve sola dönüşlerde, şerit değiştirirken ve bir aracı geçerken kullanılmaları zorunludur. İşaret manevradan önce uygun mesafede verilir, manevra boyunca sürdürülür ve manevra biter bitmez kapatılır; işaret verilir verilmez aniden şerit değiştirmek yasaktır. Dönüş ışığı yoksa kol işareti kullanılır.

• Dönüş ışıklarını arkadaki sürücüye “geç” anlamında kullanmak yasaktır; yanıltıcıdır ve kazaya yol açabilir.
• Yolun kendi kıvrımını izleyerek virajı dönmek yön değiştirme sayılmaz; virajlarda dönüş ışığı zorunlu değildir.

Korna (sesli uyarı)

Korna yalnızca uyarı amacıyla kullanılır: tehlikeyi önlemek, yakın ilerisi görülmeyen yerlere yaklaşırken gelişi bildirmek veya geçme sırasında öndeki sürücüyü uyarmak. Uyarı kısa olmalı, kimseyi korkutmamalı ve rahatsız etmemelidir; kornanın sesi ayarlı ve sabit tonda olmalıdır.

Aşağıdakiler yasaktır:

• Kornayı uyarı amacı dışında, örneğin selamlaşmak veya öfke göstermek için çalmak,
• Kamunun huzurunu bozacak şekilde gereksiz, uzun ve ayarsız korna çalmak,
• Şehir içinde havalı korna kullanmak,
• Geçiş üstünlüğüne sahip araçlara ait siren ve uyarı cihazlarını diğer araçlarda kullanmak.

Yayalar ve yaya geçitleri

Görevli kişi veya ışıklı işaret bulunmayan, ancak levhalarla belirlenmiş yaya ve okul geçitlerine yaklaşan sürücüler:

• Hızlarını azaltmak,
• Geçitten geçen veya geçmek üzere olan yayalara ilk geçiş hakkını vermek, gerekirse geçide uygun mesafede durmak,
• Varsa okul geçidi görevlisinin işaret ve talimatlarına uymak zorundadır.

Geçide yaklaşırken hızlanmak, yayayı korna ile uyarıp bekletmek veya korkutmak kurala aykırıdır. Sağa ya da sola dönen sürücü de girdiği yoldaki yaya geçidinde karşıya geçen yayalara yol verir.

Görme engelli yayalar şu işaretlerden tanınır: beyaz baston taşımak, kolunda üç siyah yuvarlaklı sarı bant bulunmak, bir yayanın veya bir köpeğin yardımıyla yürümek. Bu kişiler taşıt yolundaysa bütün sürücüler yavaşlamak, gerekirse durmak ve yardımcı olmak zorundadır.

Yayalar yaya yolu veya banket varsa orada yürür. Her iki tarafında kullanılabilir banket bulunan yollarda yayalar kendi gidiş yönlerine göre sol bankette yürür; böylece karşıdan gelen araçları görür ve tehlikeye karşı önlem alabilirler. Yaya yolu olmayan yerlerde alacakaranlıkta ve gece açık renk giysi, yansıtıcı aksesuar veya el feneri kullanmak görünürlüğü artırır.

Tedbirsiz ve saygısız sürüş

Kamunun huzurunu bozacak veya kişilere zarar verecek şekilde aşağıdaki davranışlar yasaktır:

• Su, çamur ve benzerlerini sıçratmak, atmak, dökmek,
• Diğer yol kullanıcılarını korkutmak veya şaşırtmak (örneğin ani yön değiştirerek yayaları şaşırtmak),
• Sigara külü, izmarit veya başka şeyleri yola atmak,
• Seyir hâlinde cep telefonunu elde tutarak kullanmak,
• Keyfi veya kasıtlı davranışlarla yaya ya da araç trafiğini tehlikeye düşürmek.

Hız kurallarına uymak, yağışta yavaşlamak, tek şerit kullanmak ve yolcuları yol ortasında indirmemek ise doğru davranışlardır.

Okul taşıtları

Okul taşıtlarında diğer taşıtlardan farklı olarak “OKUL TAŞITI” yazısı ve arkada “DUR” ışıklı işareti bulunur. Taşıtta öğrencilere yardımcı olacak bir rehber kişi de bulundurulur.

• DUR ışığı yalnızca öğrenciler inip binerken yakılır ve iniş-biniş bitinceye kadar yanar; fren lambalarıyla birlikte yanacak şekilde bağlanamaz.
• DUR ışığı yandığında arkadan gelen bütün araçlar durur ve ışık sönmeden okul taşıtını geçmez.

Demir yolu (hemzemin) geçitleri

Demir yolu geçitlerinde ve yakınında öndeki aracı geçmek yasaktır; geçit üzerinde duraklanmaz ve park edilmez.

Otoyollar ve bölünmüş yollar

• Otoyola girerken hızlanma (katılma) şeridi kullanılır; sürücü burada hızını otoyol trafiğine uydurur ve ana şeritteki araçlara yol vererek akışa katılır.
• Otoyoldan çıkarken yavaşlama (ayrılma) şeridi kullanılır; hız ana akımı yavaşlatmadan bu şeritte düşürülür.
• Otoyol ve bölünmüş yolların bağlantı yollarında geri gitmek, duraklamak ve park etmek yasaktır.
• Emniyet şeridi seyir, geçme veya bekleme için değil; arıza gibi zorunlu hâller ve geçiş üstünlüğüne sahip araçlar içindir.
• Otoyollar yüksek hızlı motorlu taşıt trafiğine ayrılmıştır; yayalar, bisikletler, elektrikli skuterler, lastik tekerlekli traktörler, iş makineleri ve hayvanla çekilen araçlar otoyola giremez.

Bisiklet, motorlu bisiklet ve motosiklet

• Yaya yollarında sürülmeleri ve ikiden fazlasının bir şeritte yan yana sürülmesi yasaktır.
• Motosiklet devamlı iki elle sürülür; sürüş sırasında elde bagaj, paket ve benzeri taşınamaz.
• Sürücü arkasında yeterli oturma yeri yoksa yolcu alınamaz; yer olsa bile bir kişiden fazlası taşınamaz.
• Başka bir araca tutunarak sürmek ve akrobatik hareketler yapmak yasaktır.

Araçtan inip binme ve eğimli yollar

Sürücü aracını gidiş yönüne göre yolun en sağ kenarında durdurur; yolcular aracın sağ tarafından iner ve biner. Araç durmadan kapı açmak, kapılar kapanmadan hareket etmek, çevreyi kontrol etmeden kapı açmak ve taşıt yolu tarafındaki sol kapılardan yolcu indirmek yasaktır.

Araçların yüklenmesi

Araçlar, karayolu yapısına zarar vermeyecek ve trafik güvenliğini bozmayacak şekilde yüklenir. Bu konuda üç temel ölçü bilinmelidir:

• Gabari: Araçların yüklü veya yüksüz olarak karayolunda güvenle seyredebilmesi için belirlenen azami uzunluk, genişlik ve yükseklik ölçüleri.
• Taşıma sınırı: Aracın taşıyabileceği en fazla yük ve yolcu miktarı.
• Dingil ağırlığı: Bir dingilin yola aktarabileceği en fazla ağırlık.

Yüklemede şunlar yasaktır:

• Gabariyi, taşıma sınırını, azami yüklü ağırlığı veya dingil ağırlıklarını aşmak,
• Yükü yola düşecek, dökülecek, sızacak, kayacak ya da aracın dengesini bozacak şekilde, bağlamadan yüklemek,
• Sürücünün görüşünü engelleyecek veya plakaları, dur ve dönüş lambalarını, yansıtıcıları örtecek şekilde yüklemek,
• Taşınan yükün üzerine veya araç dışına (çamurluk, basamak, araç üstü gibi) yolcu bindirmek,
• Tehlikeli maddeleri gerekli izin ve önlemler alınmadan taşımak.

Tehlikeli madde taşıyan araçlarda yangın söndürme cihazı, yangın anında hemen kullanılabilmesi için görülebilen ve erişilmesi kolay bir yerde bulundurulur.

Kamyon, kamyonet ve römorklarda yolcu taşıma

Bu araçlarda yük üzerinde insan taşımak yasaktır. Yükle birlikte yolcu taşınacaksa yükler sağlam şekilde yerleştirilip bağlanır, kasanın yan ve arka kapakları kapalı olur ve yolcular kasa içinde kendilerine ayrılan bir yerde oturtulur.

Kısa mesafede işçi taşırken kasanın yan ve arka kapaklarının 90 cm yükseklikte sağlam biçimde kapalı olması ve kasa zemininden en az 120 cm yükseklikte tutunma korkuluğu bulunması zorunludur. Bu araçların üstünün kapalı olması zorunlu değildir.

Römork takma

Araca römork bağlandığında römorkun elektrik bağlantısı prize takılır; römork çeken aracın arka lambalarını kapattığından römorkun stop, sinyal ve arka lambaları çalışır durumda olmalıdır. B, C, C1, D ve D1 sınıfı belge sahipleri azami yüklü ağırlığı 750 kilograma kadar olan hafif römork takabilir.

Arızalı aracın çekilmesi

Çekilmesi gereken araçlar normalde kurtarıcıyla taşınır. Arızalı araç başka bir araçla en yakın onarım yerine kadar ancak şu şartlarla çekilebilir:

• Çekilen aracın ağırlığı, çeken aracın taşıma sınırını aşmamalı ve çekilen araç bir sürücünün yönetiminde olmalıdır.
• Her iki araç boş olmalı; sürücüler ve gerekirse birer yardımcı dışında yük veya yolcu taşınmamalıdır.
• Araçlar kopmayacak şekilde çelik çubuk, çelik halat veya zincirle bağlanmalı, aralarındaki açıklık 5 metreyi geçmemelidir.
• Açıklık 2,5 metreden fazlaysa bağlantının ortasına gündüz kırmızı yansıtıcı veya 20x20 cm kırmızı bez, gece kırmızı ışık veya kırmızı yansıtıcı konur. Çekilen aracın ışıkları bozuksa aynı işaret aracın arkasına da konur.
• Servis freni bozuk araç, iki aracın birbirine yaklaşmasını önleyen çeki demiriyle çekilir; açıklık en fazla 1 metre, hız en fazla 15 km/s olur. Diğer çekme hâllerinde hız 20 km/s'yi geçemez.

Emniyet kemeri

Emniyet kemeri bulunan araçlarda kemer takmak şehir içinde de şehir dışında da zorunludur. Kemer kazayı önlemez; çarpma anında kişinin araç içinde savrulmasını, başını ön panele veya cama çarpmasını ve araçtan dışarı fırlamasını engeller. Çarpmanın etkisini göğüs kafesi ve leğen kemiği gibi vücudun daha dayanıklı bölgelerine dağıtarak başta baş ve göğüs olmak üzere ölüm ve ağır yaralanma riskini azaltır.

Koruma başlığı ve çocukların taşınması

Motosiklette emniyet kemeri yoktur. Motosiklet, motorlu bisiklet, bisiklet ve elektrikli bisiklet sürücüleri koruma başlığı (kask) ve koruma gözlüğü kullanmak zorundadır; kaskta koruyucu vizör varsa ve bisiklette gözlük aranmaz. Yolcular da kask takar; motosiklet sürücüsü ve yolcusu ayrıca koruyucu eldiven kullanır.

• Boyu 150 cm'den kısa ve 36 kg'ın altındaki çocuklar, ağırlıklarına uygun çocuk bağlama sistemiyle taşınır. Boyu 135 cm'yi aşan çocuklar ön koltuk dışındaki koltuklarda emniyet kemerini kullanabilir.
• Çocuk bağlama sistemi olmayan otomobillerde üç yaşın altındaki çocuklar taşınamaz.
• Ön hava yastığı devre dışı bırakılmadan ön koltukta arkaya dönük çocuk koltuğu kullanılamaz.

Ticari şoförlerin çalışma süreleri

Ticari amaçla yük taşıyan ve azami ağırlığı 3,5 tonu geçen araçların şoförleri ile ticari amaçla yolcu taşıyan ve kapasitesi şoför dâhil 9 kişiyi geçen araçların şoförleri için:

Bu kurallar yorgunluğa bağlı kazaları önlemek içindir ve takograf kayıtlarıyla denetlenir.

Kış lastiği

Şehirler arası yük ve yolcu taşıyan ticari araçlarda kış lastiği, iklim şartlarına göre Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının (yetki devrederse valiliklerin) belirlediği kış döneminde zorunludur. Bu dönem uzun yıllar 1 Aralık – 1 Nisan olarak uygulanmış, 2025–2026 kışında 15 Kasım – 15 Nisan olarak belirlenmiştir.

Sürücü belgesi ve sürücünün yükümlülükleri

Sürücü belgesi, motorlu araçların kara yolunda sürülmesine yetki veren belgedir. Sürücü belgesi olmayan kişilerin motorlu araç sürmesi de, bu kişilere araç sürdürmek de yasaktır. Sürücüler:

• Belgelerinin sürdükleri aracın cinsine uygun olmasına dikkat eder,
• Araç kullanırken belgelerini yanlarında bulundurur ve yetkililer istediğinde gösterir,
• İkamet adresi değişikliklerini 30 gün içinde bildirir.

Sürücü belgesi sınıfları

C1, C, D1 ve D sınıfı için en az B sınıfı belgeye; E ile biten römorklu sınıflar için ise ilgili ana sınıfa (örneğin CE için C'ye) sahip olmak gerekir. Bir belge alt sınıfları da kapsar: B sınıfı ile M, B1 ve F sınıfı araçlar da sürülebilir; A2 ile M ve A1 sınıfı araçlar kullanılabilir. M, A ve B grubu ile F ve G sınıfı belgeler 10 yıl, C ve D grubu belgeler 5 yıl geçerlidir. İlk kez belge alanlar 2 yıl süreyle aday sürücü sayılır.

Sürücü adaylarında aranan şartlar

• Sınıfına göre yaş şartını taşımak,
• En az ilkokul düzeyinde eğitim almış olmak,
• Sağlık şartlarını taşımak,
• Sürücü kursunda teorik ve uygulamalı eğitimi tamamlayıp sınavları başararak motorlu taşıt sürücüsü sertifikası almak,
• Adli sicilinde kanunda sayılan belirli suçlardan mahkûmiyet bulunmamak.

Bir meslek sahibi olmak veya motorlu araç sahibi olmak şart değildir. Renk körlüğü trafik ışıklarının yeri ve sırası sabit olduğundan tek başına belge almaya engel sayılmaz. İşitme yetersizliği olan aday, işitme cihazıyla yönetmelikte istenen duyma yeterliliğine ulaşırsa B sınıfı belge alabilir.

Araç tescili ve belgeler

Araç tescil belgesi (ruhsat) aracın kimin adına kayıtlı olduğunu gösteren sahiplik belgesidir ve trafikteki araçta bulundurulması zorunludur. Kayıt ve tescilinin yapılmış olması, aracın trafiğe çıkmaya uygun olduğunu gösterir. Bakım kartı, yağ değişim kartı veya noter satış belgesi taşıma zorunluluğu yoktur.

Araç üzerinde renk ve teknik değişiklik yapılması ya da kullanım amacının değiştirilmesi hâlinde değişiklik 30 gün içinde tescil belgesine ve kayıtlarına işletilmelidir. Süresinde bildirilmeyen araçlar, değişiklik belgelenip tescil edilinceye kadar trafikten men edilir. Mevzuata aykırı değişiklik yapmak ise yasaktır.

Araç muayenesi

Araçların teknik şartlara uygunluğu, cihaz ve uzman personel bulunan muayene istasyonlarında kontrol edilir. Hususi otomobiller ilk 3 yıl muayeneden muaftır, 3 yaşından sonra 2 yılda bir muayene ettirilir. Ticari ve ağır taşıtların muayene aralıkları daha kısadır.

Muayene süresi dolmasa bile şu hâllerde özel muayene zorunludur:

• Araç üzerinde teknik değişiklik yapıldığında,
• Kazaya karışan aracın muayenesi yetkili zabıtaca gerekli görüldüğünde.

Sahip veya sürücü değişikliği ya da olağan bakım özel muayene gerektirmez. Zorunlu trafik sigortası yaptırılmamış araçlar muayeneye alınmaz.

Sigorta

Zorunlu mali sorumluluk (trafik) sigortası, aracın üçüncü kişilere verebileceği zararları karşılar; trafiğe çıkan her motorlu araç için yaptırılması zorunludur ve sürücü, istendiğinde poliçe bilgilerini yetkililere göstermek zorundadır. Kasko isteğe bağlıdır. Koltuk ferdi kaza sigortası ise otobüs gibi ticari yolcu taşıyan araçlarda yolcuların güvencesi için zorunludur.

Araçta bulundurulması zorunlu gereçler

Otomobillerde iki adet reflektör, ilk yardım çantası ve yangın söndürme cihazı bulunması zorunludur. Ayrıca kriko, bijon anahtarı, yedek ampul, pense, tornavida, el feneri, karlı ve buzlu günler için bir çift patinaj zinciri ve çekme halatı bulundurulur. Yangın söndürme cihazı otomobil, minibüs, kamyonet, otobüs, kamyon ve çekicilerde zorunludur; lastik tekerlekli traktörde, motosiklette ve bisiklette bu zorunluluk aranmaz.

Trafikte uygulanan yaptırımlar

Trafik kurallarına uymayan sürücülere ihlalin türüne göre bir veya birkaç yaptırım birlikte uygulanır:

• İdari para cezası: Kural ihlallerinde uygulanan para cezasıdır. Tutarlar kanunla belirlenir ve her yıl güncellenir.
• Ceza puanı: Para cezası uygulanan her ihlal için yönetmelikte belirlenen puan sürücünün siciline işlenir.
• Sürücü belgesinin geri alınması veya iptali: Belirli süre ya da kalıcı olarak araç kullanma yetkisinin kaldırılmasıdır.
• Trafikten men: Yetkililerce araçla ilgili belgelerin alınması ve aracın belirli bir yere çekilerek trafikten alıkonulmasıdır. Eksiklik giderilinceye kadar araç trafiğe çıkamaz.
• Araç kullanmaktan men: Sürücünün o anda araç kullanmasının engellenmesidir. Belgeleri tam olsa bile alkollü, uyuşturucu veya uyarıcı madde almış sürücüler araç kullanmaktan men edilir.

Kırmızı ışıkta geçmek, trafik görevlisinin ve diğer trafik işaretlerinin talimatlarına uymamak, çok şeritli yolda en sol şeridi sürekli işgal etmek ve seyir hâlinde cep telefonunu elde tutarak kullanmak gibi ihlallerde para cezası ve ceza puanı birlikte uygulanır. Trafik işaret ve levhalarına zarar verenlere ise zararın karşılığı ve onarım masrafları ödetilir.

Ceza puanı sistemi

İlk kez belge alanlar 2 yıl süreyle aday sürücüdür. Aday sürücünün toplam ceza puanı 75'i aşarsa veya araç cinsine bakılmaksızın 0,20 promilin üzerinde alkollü araç kullanırsa belgesi iptal edilir.

Alkollü araç kullanma

Alkol, dikkat ve tepki süresini bozar; kandaki alkol miktarı arttıkça kaza riski katlanarak yükselir. Kandaki alkol miktarı hususi otomobil sürücüleri için 0,50 promilin, diğer araç sürücüleri (ticari, resmi araçlar vb.) için 0,20 promilin üzerinde olan sürücülerin araç kullanması yasaktır.

Sınırın üzerinde alkollü olduğu tespit edilen sürücü ayrıca araç kullanmaktan men edilir; araç sürmesine izin verilmez. 1,00 promilin üzerinde alkollü sürücüler ile alkollüyken kazaya sebep olanlar hakkında ayrıca Türk Ceza Kanunu hükümleri uygulanır. Alkol veya uyuşturucu ölçümü yaptırmayan sürücüye yüksek tutarlı para cezası verilir ve belgesi 5 yıl süreyle geri alınır.

Uyuşturucu veya uyarıcı madde

Uyuşturucu veya uyarıcı madde almış kişinin hangi yolda ve hangi şeritte olursa olsun araç kullanması yasaktır. Bu kişi araç kullanmaktan men edilir; şüphe hâlinde sağlık kuruluşunda kan, tükürük veya idrar örneği alınır. Kullandığı tespit edilen sürücüye idari para cezası verilir, sürücü belgesi iptal edilir ve hakkında Türk Ceza Kanunu hükümleri uygulanır. Yeniden belge alabilmek için iptalden itibaren en az 5 yıl geçmesi, cezaların ödenmesi, psiko-teknik değerlendirme ve sağlık kurulu raporuyla kursa yeniden başlayıp sınavları geçmek gerekir.

Hız sınırlarının aşılması

Hız ihlallerinde para cezası, sınırın kaç km/s aşıldığına göre kademeli olarak artar. En yüksek kademelerde sürücü belgesi de geri alınır:

Bir yıl içinde beşinci kez geri alınan belge, süre sonunda ancak psiko-teknik değerlendirme ve psikiyatri muayenesinden geçilirse iade edilir. Geri alınan belgelerin iadesi için verilen bütün trafik cezalarının ödenmiş olması gerekir.

Tedbirsiz ve saygısız sürüş

Su ve çamur sıçratmak, diğer yol kullanıcılarını korkutmak veya şaşırtmak, yola sigara izmariti ya da başka şey atmak, seyir hâlinde elde telefon kullanmak ve keyfi davranışlarla trafiği tehlikeye sokmak tedbirsiz ve saygısız sürüş sayılır ve cezalandırılır. Hız kurallarına uymak ve aşırı hızdan kaçınmak ise doğru davranıştır. Zorunluluk olmadan el freniyle aracı ani döndürmek veya kendi etrafında çevirmek ile motosikletle tek teker gibi akrobatik hareketler yapmak, sürücü belgesinin 60 gün geri alınmasını ve aracın 60 gün trafikten men edilmesini gerektiren ağır ihlallerdir.

Cezaların ödenmesi

Trafik idari para cezası tebliğden itibaren 15 gün içinde ödenirse cezanın dörtte biri indirilir. Bir ay içinde ödenmeyen cezalara her ay için %5 faiz uygulanır.

Trafik kazası ve nedenleri

Trafik kazası, kara yolu üzerinde hareket hâlinde olan bir veya birden fazla aracın karıştığı ve ölüm, yaralanma veya maddi zararla sonuçlanan olaydır. Kazaların nedenleri beş başlıkta incelenir:

Kusur oranlarına ilişkin istatistikler, kazaların büyük çoğunluğunun insan kaynaklı olduğunu gösterir; en büyük pay sürücülere, ardından yayalara aittir. Araç ve yol kusurlarının payı çok küçüktür. Bu nedenle kazaları azaltmanın en etkili yolu trafik kurallarına uymak ve araç bakımlarını zamanında yaptırmaktır. Fren, rot, direksiyon ve far kusurları ancak düzenli bakım ve kontrolle önlenebilir.

Trafik kazaları can kaybının yanında maddi hasar, iş gücü kaybı ve yaralıların uzun tedavi süreçleriyle ülke ekonomisini de olumsuz etkiler.

Asli kusur hâlleri

Asli kusur, kazanın oluşmasında belirleyici olan temel kural ihlalidir. Karayolları Trafik Kanunu'na göre aşağıdaki hareketleri yapan sürücüler kazada asli kusurlu sayılır:

1. Kırmızı ışıklı trafik işaretinde veya yetkili memurun dur işaretinde geçmek,
2. Taşıt giremez işareti bulunan yola girmek ya da bölünmüş yolda karşı yönün şerit, rampa ve bağlantı yollarına girmek (örneğin tek yönlü yola ters yönden girmek),
3. İkiden fazla şeritli yollarda karşı yönden gelen trafiğin şeridine veya yol bölümüne girmek,
4. Arkadan çarpmak,
5. Geçme yasağı olan yerlerde geçmek (örneğin devamlı çizgiyi aşarak geçmek),
6. Doğrultu değiştirme manevralarını yanlış yapmak (örneğin “sola dönülmez” levhasına rağmen sola dönmek),
7. Şeride tecavüz etmek,
8. Kavşaklarda geçiş önceliğine uymamak,
9. Kaplamanın dar olduğu yerlerde geçiş önceliğine uymamak,
10. Manevraları düzenleyen genel şartlara uymamak,
11. Yerleşim yeri dışında zorunluluk olmadan taşıt yolunda park etmek veya duraklamak ve her durumda gerekli önlemleri almamak,
12. Park için ayrılmış yerlerde veya taşıt yolu dışında kurallara uygun park edilmiş araçlara çarpmak.

Fazla yük veya yolcu taşımak, belgeleri yanında bulundurmamak ya da gereksiz yavaş gitmek de kural ihlalidir, ancak asli kusur listesinde yer almaz.

Kazaya karışanların yükümlülükleri

Kazaya karışan, yaralanmamış veya hafif yaralı sürücüler:

• Trafik için ek tehlike yaratmadan hemen durur, kaza yerine ışıklı işaret veya üçgen reflektör koyar ve gerekli güvenlik önlemlerini alır. Bu işaretlerin amacı yaklaşan sürücülerin dikkatini çekerek ikinci bir kazayı önlemektir; taş, dal gibi gelişigüzel malzemeler kullanılmaz.
• Yaralılar varsa ilk yardım önlemlerini alır ve 112'ye haber verir.
• Sorumluluğun belirlenmesine yarayacak iz ve delilleri korur, kaza yerindeki durumu değiştirmez.
• İstendiğinde kimlik ve adresini bildirir; sürücü belgesi, tescil belgesi ve sigorta poliçesi bilgilerini gösterir.
• Kazayı yetkililere bildirir; yaralıyı sağlık kuruluşuna ulaştırmak dışında, yetkililer gelmeden veya izinleri alınmadan kaza yerinden ayrılmaz.

Kazaya karışan veya olay yerinden geçmekte olan araç sürücüleri; ilk yardım önlemlerini almak, olayı en yakın zabıtaya veya sağlık kuruluşuna bildirmek ve yetkililer isterse yaralıları en yakın sağlık kuruluşuna götürmekle yükümlüdür.

Ölümlü ve yaralanmalı kazalar

Bu kazalarda yetkililere haber vermek zorunludur ve kaza tespit tutanağını trafik zabıtası (polis veya jandarma) düzenler. Kusurun doğru belirlenebilmesi için yetkililer gelmeden araçların yeri değiştirilmez. Zabıtanın izni olmadan zaruret dışında olay yerinden ayrılan sürücüye hapis cezası verilir ve sürücü belgesi 2 yıl süreyle geri alınır.

Maddi hasarlı kazalar ve tutanak

Yalnız maddi hasar oluşan kazalarda taraflar yetkililerin gelmesine gerek görmezse durumu Maddi Hasarlı Trafik Kazası Tespit Tutanağı ile yazılı olarak tespit edip birlikte imzalayarak olay yerinden ayrılabilir. Mümkünse önce olay yerinin fotoğrafları çekilir, ardından araçlar trafiği engellememek için yol dışına alınır.

Tek araçlı kazalarda, taraflardan birinin belgesi yoksa veya sigortası bulunmuyorsa, alkol ya da uyuşturucu şüphesi varsa, kamuya ait bir araç karışmışsa veya kamu malına zarar verilmişse tutanağı yetkililer düzenler.

Park hâlindeki bir araca ya da sahibi başında olmayan bir mala zarar veren sürücü, zarar küçük olsa bile olay yerinden uzaklaşamaz: sahibini bulmaya çalışır, bulamazsa zarar verdiği şeyin görünür bir yerine yazılı bilgi bırakır ve en kısa sürede zabıtaya bildirir.

Temel kavramlar

• Çevre: Canlıların yaşamını sürdürdüğü ve etkileşim içinde bulunduğu hava, su, toprak gibi doğal ve fiziksel ögelerden oluşan dış ortamdır.
• Çevre kirliliği: Çevrenin canlılara zarar verecek ölçüde bozulmasıdır.
• Çevre koruma: Çevre kirliliğini önlemek, doğal kaynakları ve ekolojik dengeyi korumak amacıyla yapılan çalışmaların tümüdür.
• Atık: Kullanıldıktan sonra atılan ve boşaltıldığı ortamda çevre kirliliğine yol açan maddelerdir.
• Gürültü: Kişilerin huzurunu, ruh ve beden sağlığını bozacak seviyedeki istenmeyen seslerdir.

Trafiğin çevreye etkileri

Kara yolunda hareket eden her araç çıkardığı egzoz gazı, gürültü ve olası yağ-yakıt sızıntılarıyla çevreyi kirletici bir etkendir.

Atıklar kötü koku ve çirkin görüntü oluşturur, hastalık taşıyan zararlıların üremesine yol açar; yola atılan izmaritler yangın da çıkarabilir. Atıkların toplanıp işlenerek yeniden kullanılır hâle getirilmesi (geri dönüşüm) ise bir zarar değil, çevreyi koruyan bir uygulamadır.

Araç bakımı ve çevre

Bakımı zamanında ve eksiksiz yapılan araçta motor verimli çalışır, daha az yakıt harcar, egzozdan daha az zararlı gaz çıkar ve yağ-yakıt sızıntısı olmaz. Bakımsız araçta ise yanma bozulur, yakıt tüketimi artar ve egzozdan çıkan fazla kirletici gaz doğrudan havaya karışarak öncelikle hava kirliliğine neden olur. Bu nedenle araç bakımını önemseyen sürücü çevre kirliliğinin azalmasına katkı sağlar. Egzoz emisyon kontrollerinin zamanında yaptırılması da aynı amaca hizmet eder.

Egzoz susturucusu ve gürültü

Egzoz susturucusu, motordan çıkan basınçlı yanmış gazların oluşturduğu sesi azaltır. Egzoz borusu ve susturucunun orijinal hâliyle korunması gürültü kirliliğini önler; susturucu çıkarılırsa ya da değiştirilirse gürültü kirliliği artar. Araçta mevzuata aykırı değişiklik yapmak yasaktır; çevreyi rahatsız edecek derecede gürültü çıkaran değişikliklerde sürücüye ayrıca ceza uygulanır ve araç trafikten men edilir.

Çevreyi rahatsız edecek derecede duman veya gürültü çıkaran araçların sürücülerine ceza verilir ve aracın uygun hâle getirilmesi ihtar edilir; verilen sürede kusur giderilmezse araç trafikten men edilir. Araçtaki ses cihazlarını sesi dışarı taşacak ve kamunun huzurunu bozacak şekilde kullanmak, şehir içinde havalı korna kullanmak ve gereksiz yere korna çalmak da yasaktır.

Sürücülerin çevreye duyarlı davranışları

• Araç bakımlarını ve egzoz emisyon kontrollerini zamanında yaptırmak,
• Uygun vitesle ve dengeli hızla sürmek; ani hızlanma ve frenlerden kaçınmak,
• Aracı gereksiz yere çalışır hâlde (rölantide) tutmamak,
• Aracı aşırı yüklememek,
• Kaliteli ve kurşunsuz yakıt kullanmak,
• En kısa ve uygun güzergâhı seçmek, yoğun saatlerden kaçınmak; kısa mesafeleri yürümek,
• Mümkün olduğunca toplu taşıma kullanmak,
• Bakım sırasında çıkan atık yağ, akü, lastik ve eski parçaları çevreye bırakmayıp yetkili toplama noktalarına teslim etmek,
• Yola sigara izmariti ve çöp atmamak,
• Tehlikeli maddeleri kurallara uygun taşımak.

Özel araçların gereksiz kullanımı trafik yoğunluğunu, yakıt tüketimini, hava ve gürültü kirliliğini artırır; bu nedenle özel araç kullanımının teşvik edilmesi bir kirlilik önleme çalışması değildir. Şehirdeki yolları ve önemli yerleri iyi bilen ticari araç şoförü gereksiz dolaşmaz; böylece yakıt tüketimini ve emisyonu azaltır.

Motor nedir?

Motor, yakıttan elde ettiği ısı enerjisini mekanik enerjiye (harekete) çeviren makinedir ve araçta hareket için gereken gücün kaynağıdır. Vites kutusu, şaft, diferansiyel ve tekerlekler bu gücü yalnızca tekerleklere taşır; fren ise aracı yavaşlatır. Taşıtlarda kullanılan benzinli ve dizel motorlar yakıtı doğrudan silindirlerin içinde yakar ve oluşan ısı enerjisini piston-biyel mekanizmasıyla krank miline iletir. Bu nedenle bunlara içten yanmalı motor denir.

Motorlar bir çevrimin kaç zamanda tamamlandığına göre iki zamanlı ve dört zamanlı olarak sınıflandırılır. Otomobillerin büyük çoğunluğunda dört zamanlı motor kullanılır.

Motorun temel parçaları

• Silindir bloğu (motor bloğu): Silindirlerin içinde bulunduğu ana gövdedir. Silindirler pistonlara yataklık eder; pistonlar bu silindirlerin içinde aşağı yukarı hareket eder. Blokta soğutma suyu ve yağ kanalları da bulunur.
• Silindir kapağı: Bloğun üstünü kapatır ve yanma odasını oluşturur. Supaplar ve bujiler (dizel motorda enjektörler) genellikle bu kapak üzerindedir.
• Silindir kapak contası: Blok ile kapak arasında sızdırmazlık sağlar; yağ ve su kanallarını birbirinden ayırır.
• Piston ve segmanlar: Piston, yanan gazların basıncıyla aşağı itilir. Segmanlar piston ile silindir arasında sızdırmazlık sağlar ve yağın yanma odasına geçmesini önler.
• Biyel ve krank mili: Biyel pistonu krank miline bağlar. Pistonun doğrusal hareketi krank milinde dönme hareketine çevrilir. Krank milinin ucundaki volan dönüşün düzgün olmasını sağlar.
• Eksantrik (kam) mili ve supaplar: Eksantrik mili hareketini krank milinden triger kayışı ya da zinciriyle alır ve supapları zamanında açıp kapatır. Emme supabı silindire karışımı (dizelde havayı) alır, egzoz supabı yanmış gazları dışarı bırakır. Supapların doğru zamanda ve doğru boşlukla çalışması için motorda supap ayarı yapılır.
• Emme manifoldu: Havayı veya yakıt-hava karışımını silindirlere dağıtır.
• Egzoz manifoldu: Silindirlerde yanmış gazları toplayarak egzoz borusuna, oradan susturucu yoluyla dışarı iletir.
• Karter: Motorun alt tarafını kapatır, hareketli parçaları dış etkenlerden korur ve motor yağına depoluk eder.

Dört zamanlı motorun çalışması

Dört zamanlı motorda bir çevrim, pistonun dört hareketiyle (krank milinin iki tam turuyla) tamamlanır. Zamanların sırası her zaman Emme – Sıkıştırma – İş (Ateşleme) – Egzoz şeklindedir.

Benzinli ve dizel motor farkı

Egzoz sistemi

Yanmış gazlar egzoz supabından çıktıktan sonra sırasıyla egzoz manifoldu, egzoz borusu ve susturucudan geçerek dışarı atılır.

• Egzoz susturucusu: Silindirden yüksek basınçla çıkan gazların oluşturduğu sesi azaltır. Susturucusu çıkarılmış araç gürültü kirliliğine yol açar.
• Katalitik konvertör: İçindeki katalizör maddeler sayesinde egzoz gazındaki karbonmonoksit gibi zararlı bileşenleri daha az zararlı gazlara dönüştürür ve emisyonu azaltır.

Motorda sık görülen arıza belirtileri

• Motor yağında su, soğutma suyunda yağ: Silindir kapak contası yanmıştır; conta yağ ve su kanallarını artık birbirinden ayıramaz.
• Yağ yakma: Silindirler ve segmanlar aşındığında karterdeki yağ yanma odasına geçip yanar; motor yağı eksilir ve egzozdan mavimsi duman çıkar.

Yakıt sisteminin görevi

Yakıt sistemi, yanma için gereken yakıtı ve temiz havayı uygun oranda silindirlere ulaştırır. Benzinli motorlarda görevi silindire benzin-hava karışımı göndermektir; dizel motorlarda ise motorini yüksek basınçla silindirdeki sıkıştırılmış sıcak havanın üzerine püskürtür. İçten yanmalı motorlarda benzin, motorin ve LPG yakıt olarak kullanılabilir. Buji ile ateşlemeli motorların yakıtı benzindir (bu motorlar uygun donanımla LPG de yakabilir); motorin ise dizel motorların yakıtıdır.

Yakıt sisteminin elemanları

• Yakıt deposu: Aracın belli bir mesafe gidebileceği kadar yakıtı araç üzerinde taşır.
• Yakıt pompası: Yakıtı depodan emerek basınçla motora gönderir. Karbüratörlü motorlarda yakıtı karbüratöre pompalayan bu parçaya benzin otomatiği de denir.
• Yakıt filtresi: Yakıttaki toz, pas, su gibi yabancı maddeleri tutarak pompanın ve enjektörlerin zarar görmesini önler. Periyodik bakımı yapılmazsa tıkanır ve motora yeterli yakıt ulaşmaz.
• Hava filtresi: Silindirlere alınan havadaki toz ve kum zerrelerini tutar; silindir ve pistonların aşınmasını önler, verimli yanma sağlar.
• Enjektör: Yakıtı basınçla silindire veya emme manifolduna püskürten yakıt enjeksiyon sistemi parçasıdır.
• Karbüratör: Karbüratörlü (eski tip) benzinli motorlarda benzin ile havayı uygun oranda karıştıran elemandır. Soğuk motorun kolay çalışması için havayı kısıp zengin karışım (az hava, fazla yakıt) hazırlayan tertibata jikle denir. Motor ısınınca jikle kapatılmalıdır; aksi hâlde yakıt tüketimi artar.

Motorun gaz verilmeden çalıştığı devri belirleyen rölanti ayarı yakıt sisteminde yapılan bir ayardır. Yakıt sisteminde yakıt seviyesi, yakıt kaçağı ve yakıt filtresi kontrol edilir; antifriz kontrolü ise soğutma sistemine aittir.

Dizel motorda yakıt yolu

Dizel motorda yakıt şu yolu izler: Depo → Besleme pompası → Yakıt filtresi → Yakıt enjeksiyon pompası → Enjektörler. Besleme pompası depodaki yakıtı emip filtreden geçirerek enjeksiyon pompasına gönderir. Enjeksiyon pompası motorini yüksek basınca çıkarır ve ateşleme sırasına göre enjektörlere gönderir. Enjektörler de motorini sıkıştırılmış sıcak havanın üzerine püskürtür. Hava filtresi, enjeksiyon pompası ve enjektörler yakıt sisteminin elemanlarıdır.

Dizel motorda yakıt, sıkıştırılan havanın sıcaklığıyla tutuşur. Soğuk havada bu sıcaklık yetersiz kalabileceğinden ısıtma (kızdırma) bujileri ilk çalıştırmada silindir içindeki havayı ısıtır. Kontak açıldığında göstergede kızdırma ikaz ışığı yanar; ışık sönünce marşa basılır. Isıtma bujisi arızalıysa motor soğuk havada geç çalışır.

Dizel araçta depodaki yakıt biterse pompa yakıt yerine hava çeker ve yakıt sistemi hava yapar; depo doldurulsa bile sistemin havası alınmadan motor çalışmayabilir. Bu yüzden yakıt ikaz ışığı yandığında en kısa sürede yakıt alınmalıdır.

Ateşleme sistemi (benzinli motorlar)

Ateşleme sisteminin görevi, silindirdeki sıkıştırılmış yakıt-hava karışımını doğru anda ateşlemektir. Elektrik akımı şu sırayla ilerler:

1. Akü: Sistemin elektrik kaynağıdır.
2. Kontak anahtarı: Devreyi açıp kapatır.
3. Endüksiyon (ateşleme) bobini: Aküden gelen düşük gerilimi, buji tırnakları arasında kıvılcım oluşturabilecek binlerce voltluk yüksek gerilime yükseltir.
4. Distribütör: Bobinde yükseltilen yüksek gerilimi ateşleme sırasına göre bujilere dağıtır.
5. Buji: Gelen yüksek gerilimi tırnakları arasında kıvılcıma dönüştürür; sıkıştırma zamanının sonunda karışımı ateşleyerek yanmayı başlatır.

Arıza belirtileri ve nedenleri

Nemli havada, araç yıkandıktan sonra ya da su birikintisinden geçerken buji kabloları, bobin ve distribütör ıslanırsa yüksek gerilim kaçar ve kıvılcım zayıflar. Benzinli motor zor çalışıyor veya ıslanarak stop ettiyse ateşleme sistemi parçaları kurulanır. Arka arkaya marş yapmak sorunu çözmez, yalnızca aküyü boşaltır.

Soğutma sisteminin görevi

Yakıtın yanmasıyla oluşan ısının bir bölümü harekete dönüşür, fazlası ise motoru ısıtır. Soğutma sistemi bu fazla ısıyı uzaklaştırarak motoru öngörülen çalışma sıcaklığı aralığında tutar; böylece piston, silindir ve silindir kapağı gibi parçaların ve motor yağının aşırı ısınıp zarar görmesini önler. Motor ne çok soğuk ne de çok sıcak çalışmalıdır; her iki durumda da verim düşer. Soğutma sistemi motorun tam güç verecek şekilde çalışma sıcaklığında kalmasını sağlar.

Motorlar soğutma şekline göre su soğutmalı ve hava soğutmalı olarak ikiye ayrılır. Otomobillerde genellikle su (sıvı) soğutma kullanılır; bazı motosiklet motorları ise hava ile soğutulur.

Sistemin parçaları

• Motor soğutma suyu: Temiz, kireçsiz su ile antifriz karışımıdır. Motor bloğundaki kanallarda dolaşarak yanmadan doğan ısıyı alır ve radyatöre taşır.
• Su pompası (devridaim pompası): Radyatörde soğuyan suyu motor bloğundaki su kanallarına basar ve suyun sistem içinde dolaşmasını sağlar.
• Radyatör: Motordan ısınarak gelen suyu, peteklerinden geçen hava akımıyla soğutur. Soğutma fanının önünde yer alır.
• Soğutma fanı (vantilatör): Kanatlarıyla radyatör peteklerinden hava geçirir; özellikle düşük hızda ve beklemede soğutmayı sağlar. Elektrikli fanı, suyun sıcaklığını algılayan fan müşiri devreye sokar.
• Termostat: Soğutma suyunun radyatöre geçişini sıcaklığa göre açıp kapatarak suyu belirli bir çalışma sıcaklığında sabit tutar. Motor soğukken suyu radyatöre göndermediği için motorun çabuk ısınmasını da sağlar.
• Hortumlar: Suyu motor, radyatör ve kalorifer peteği arasında taşır. Kalorifer, motor suyunun ısısıyla kabini ısıttığı için kalorifer hortumları da soğutma sisteminin parçasıdır.
• Vantilatör kayışı: Krank milinden aldığı hareketi alternatöre iletir; birçok motorda su pompasını (mekanik fanlı motorlarda fanı da) bu kayış döndürür. Kayış koparsa akü şarj olmaz ve motor kısa sürede hararet yapar.

Soğutma suyunun sıcaklığı göstergedeki hararet göstergesi ve hararet ikaz ışığıyla izlenir. İbre kırmızı bölgeye yaklaşıyor ya da ışık yanıyorsa motor aşırı ısınmıştır.

Antifriz

Su 0 °C'nin altında donar ve donarken genleşir; donan soğutma suyu motor bloğunu ve radyatörü çatlatabilir. Bunu önlemek için soğutma suyuna yeterli miktarda antifriz karıştırılır; antifriz suyun donma noktasını düşürür. Antifriz ayrıca soğutma sıvısının geçtiği yerlerde korozyonu, paslanmayı ve kireç oluşumunu engelleyerek parçaların ömrünü uzatır. Bu nedenle yalnızca kışın değil, her türlü iklim şartında kullanılmalıdır. Soğutma sisteminde asitli su kullanılmaz; metal parçaları aşındırır.

Motor neden hararet yapar?

• Soğutma suyunun eksilmesi: Radyatörün, radyatör hortumlarının veya kalorifer hortumlarının su sızdırması suyu azaltır.
• Termostatın kapalı kalması: Su radyatöre geçemez, soğutulamaz.
• Su pompasının arızalanması veya kayışının kopması: Su dolaşmaz.
• Fan motorunun ya da fan müşirinin arızalanması: Su sıcaklığı yükseldiği hâlde fan devreye girmez.
• Radyatör peteklerinin tıkanması: Kir veya kireçle tıkanan petekler suyu soğutamaz; fan çalışsa bile sıcaklık düşmez.
• Su kanallarında pas ve kireç birikmesi: Suyun dolaşımını ve ısı aktarımını engeller.
• Aracın uygun vites ve devirde kullanılmaması: Motor zorlanır ve fazla ısınır.

Termostatın ters yöndeki arızası da sınavlarda sorulur: termostat açık kalırsa su sürekli radyatörden geçip soğutulur ve motor çalışma sıcaklığına çok geç ulaşır. Hararet göstergesinin kendisinin arızalanması ise suyu azaltmaz, yalnızca yanlış bilgi verir.

Hararet yükseldiğinde yapılacaklar

1. Trafik kurallarına uyarak güvenli bir yerde durulur.
2. Klima çalışıyorsa kapatılır; klima motora ek yük bindirir.
3. Kalorifer sıcak konumda çalıştırılabilir; motor ısısının bir kısmı kabine aktarılarak motorun soğumasına yardım edilir.
4. Motor kaputu açılarak motorun soğuması kolaylaştırılır.
5. Motor soğumadan radyatör kapağı açılmaz; basınçlı sıcak su haşlanmaya yol açabilir. Su eksikse motor soğuduktan sonra tamamlanır.

Yağlama sisteminin amacı

Motorda birbiri üzerinde çok hızlı hareket eden metal parçalar bulunur. Yağlama sistemi, bu parçaların arasına yağ göndererek doğrudan temas etmelerini önler. Amacı sürtünmeyi azaltarak aşınmayı önlemek ve parçaların ömrünü uzatmaktır. Böylece motor uzun süre ve verimli çalışır. Motor yağının kalitesi ve zamanında değiştirilmesi, motor ömrünü etkileyen en önemli faktördür.

Motor yağının görevleri

• Sürtünmeyi azaltmak: Hareketli parçalar arasında ince bir yağ tabakası (film) oluşturur.
• Aşınmayı önlemek: Sürtünmeye bağlı aşınmayı azaltarak parçaların ömrünü uzatır.
• Temizlemek: Dolaşan yağ, parçalar üzerindeki kurum ve metal tozlarını alıp yağ filtresinde bırakır. Motorda çalışan parçaların temizliğini yağlama sistemi sağlar.
• Soğutmaya yardım etmek: Sıcak parçalardan ısı alarak uzaklaştırır.
• Sızdırmazlığa yardım etmek: Segmanlar ile silindir arasındaki boşluğu doldurarak sızdırmazlığa katkı sağlar.

Yakıt tüketimini artırmak yağın görevi değildir; iyi yağlama sürtünme kayıplarını azalttığı için tüketimi düşürür.

Sistemin parçaları

• Karter: Motorun altındaki yağ haznesidir. Karter contası yırtılırsa yağ dışarı sızar ve motor yağı eksilir.
• Yağ pompası: Karterdeki yağı emerek basınçla yağ kanallarına ve hareketli motor parçalarına gönderir.
• Yağ filtresi: Yağ pompasının bastığı yağı süzer, içindeki metal tozu ve kiri tutar. Motor yağının temizlenmesinde kullanılır. Zamanında değiştirilmezse tıkanır, yağ akışı azalır ve parçalara yeterli yağ ulaşmaz.
• Yağ çubuğu: Karterdeki yağın seviyesini üzerindeki alt ve üst işaretlerle gösterir.
• Yağ müşiri ve yağ göstergesi: Yağ müşiri yağ basıncını algılar ve göstergeye ya da ikaz ışığına iletir.
• Yağ doldurma kapağı: Motorun üst kısmındaki supap (külbütör) kapağı üzerindedir; motor yağı buradan konur. Soğutma suyu radyatör veya genleşme kabından, fren hidroliği ise kendi haznesinden eklenir.

Yağ seviyesi nasıl kontrol edilir?

1. Araç düz zemine park edilir; eğimli zeminde ölçüm yanlış sonuç verir.
2. Motor durdurulur ve yağın kartere inmesi için bir süre beklenir.
3. Yağ çubuğu çıkarılıp temiz bir bezle silinir, yerine tam olarak takılır ve yeniden çıkarılır.
4. Çubuktaki yağ izine bakılır: seviye alt (minimum) ve üst (maksimum) çizgilerin arasında olmalıdır.

Alt çizginin altı yağ eksikliğini, üst çizginin üstü fazla yağı gösterir; ikisi de motora zarar verir. Kontrol sırasında yağın rengine ve motorda yağ kaçağı olup olmadığına da bakılır. Hava filtresi kontrolü yağlama sistemine değil, motora hava sağlayan sisteme aittir.

Yağ basıncı ikaz ışığı

Kontak açıldığında yanan yağ basıncı ikaz ışığı, motor çalışıp yağ pompası basınç oluşturunca sönmelidir. Motor çalışırken bu ışığın yanması, yağ pompasının yeterli basınç oluşturamadığını gösterir; en sık nedeni karterde yağın azalması veya hiç kalmamasıdır. Bu durumda trafik kurallarına uyarak güvenli bir yerde hemen durulur, motor stop edilir ve yağ seviyesi kontrol edilir.

Yağ ve filtre değişimi

Motor yağı zamanla kirlenir ve özelliğini kaybeder. Bu nedenle motor yağı ve yağ filtresi, aracın kullanma kılavuzunda belirtilen kilometre veya sürede birlikte değiştirilir. Üreticinin önerdiği özellikte yağ kullanılmalıdır. Bozuk yol, tozlu ortam ve ağır kullanım gibi zorlu koşullarda değişim daha erken yapılabilir. Atık yağ toprağa veya kanalizasyona dökülmez; çevreyi kirletir ve yetkili toplama noktalarına verilmelidir.

Akü

Akü, elektrik enerjisini kimyasal olarak depolar ve elektrikli sistemlerin ihtiyacını karşılar. En önemli görevi motorun ilk hareketi için marş motoruna elektrik vermektir. Motor çalışmazken alternatör elektrik üretmediğinden aydınlatma sistemi ve radyo gibi alıcıların ihtiyacını da akü karşılar. Akünün artı (+) kutup başı eksi (–) kutup başından daha kalındır; bu fark kabloların ters bağlanmasını önlemeye yardımcı olur.

Akü bakımı

• Bakım gerektiren akülerde elektrolit (asitli su) seviyesi kontrol edilir. Seviye azalmışsa saf (damıtık) su eklenir; elektrolitten buharlaşan yalnızca sudur, asit eklemek aküye zarar verir.
• Kutup başlarında oluşan oksit temizlenir ve bağlantılar sıkılır; oksit akım geçişini zayıflatır.
• Akünün üstü temiz ve kuru tutulur. Üstte biriken kir ve nem kutuplar arasında kaçak yolu oluşturur ve akü kendiliğinden boşalır. Elektrik sistemindeki bir kaçak da aynı sonucu doğurur.
• Bakım gerektirmeyen akülerde kontrol gözünün yeşil görünmesi şarjın iyi durumda olduğunu gösterir.
• Kışın donmaması için akünün tam şarjlı olmasına dikkat edilir; şarjı azalmış akünün elektroliti donabilir. Aküye antifriz konmaz.

Akü ile çalışırken güvenlik

• Akü sökülürken önce eksi (–) kablo sökülür, takılırken önce artı (+) bağlanır. Böylece anahtarın şasiye değmesiyle oluşabilecek kısa devre ve kıvılcım önlenir.
• İki kutup başına aynı anda metal bir parça değerse kısa devre olur; akü ısınır, kıvılcım çıkar ve patlayabilir.
• Kutup başları ters bağlanırsa alternatör diyotları yanar.
• Akü sülfürik asit içerir. Göze, cilde ya da metal veya boyalı yüzeylere temas ederse ilk yapılacak iş bol su ile yıkamaktır; tiner, antifriz veya fren hidroliği zararı artırır.

Şarj sistemi: alternatör ve regülatör

Alternatör, motorun önünde kayışla döndürülen ve araç için gerekli elektriği üreten parçadır. Motor çalışırken hem aküyü şarj eder hem de elektrikli donanımı besler. Regülatör, alternatörün ürettiği elektriğin voltajını ve şiddetini sınırlayarak akü ile alıcıları aşırı gerilimden korur. Regülatör arızalanırsa gerilim yükselir ve aydınlatma ampulleri sık sık patlar.

Kontak açıldığında akü şarj ikaz ışığı yanar, motor çalışınca sönmelidir. Motor çalıştığı hâlde yanıyorsa alternatör ya da kayışında arıza vardır ve akü şarj olmaz.

Marş sistemi

Motor kendi kendine çalışmaya başlayamaz. Marş motoru, aküden aldığı akımla volan dişlisini döndürerek motora ilk hareketi verir ve motor çalışınca devreden çıkar. Aracı hareket ettirmek ya da aküyü şarj etmek marş motorunun görevi değildir. Kontak anahtarı ise elektrik devresini açıp kapatır.

• Marş motoru çok yüksek akım çeker. Uzun süre ve sık marş yapmak aküyü boşaltır ve marş motorunu aşırı ısıtarak ömrünü kısaltır; marş kısa aralıklarla denenmelidir.
• Motor çalışırken marş yapılırsa marş dişlisi ve volan dişlileri zarar görür.

Sigortalar

Sigorta, devreden aşırı akım geçtiğinde ya da kısa devre oluştuğunda içindeki ince tel eriyerek devreyi keser; kabloları ve elektrikli donanımı yangından korur. Far, silecek, korna gibi bir elektrikli alıcı çalışmıyorsa ilk bakılacak yer sigorta kutusundaki ilgili sigortadır. Yanan sigorta aynı amperde yenisiyle değiştirilir: daha büyük amperli sigorta devreyi korumaz ve yangına yol açabilir, daha küçüğü ise sık sık atar.

Aydınlatma ve sinyal sistemi

• Sinyal verildiğinde göstergedeki sinyal ikaz ışığı çok sık yanıp sönüyorsa sinyal ampullerinden biri yanmıyordur.
• Aynı devredeki iki lambadan biri (örneğin bir far ya da bir geri vites lambası) sönük yanıyorsa o lambanın bağlantısında oksitlenme vardır.
• Far tamiri veya değişiminden sonra far ayarı yapılır; ayarsız far yolu iyi aydınlatmaz ya da karşıdaki sürücülerin gözünü kamaştırır.
• Flaşörleri yanık bırakılarak uzun süre park edilen aracın aküsü boşalır.

Takviye ile çalıştırma

Akü boşaldığında başka bir aracın aküsünden takviye kablosuyla yararlanılabilir. Bu sırada akülerin aynı kutupları birbirine bağlanır: artı kutup artıya, eksi kutup eksiye. Ters bağlantı kısa devreye, kıvılcıma ve elektrik sisteminin zarar görmesine yol açar.

Aktarma organları nedir?

Motorun ürettiği güç doğrudan tekerleklere gitmez; araya giren bir dizi parça bu gücü iletir, gerektiğinde keser ve yol koşullarına göre ayarlar. Motor gücünün tekerleklere aktarılmasını sağlayan parçaların tümüne aktarma (güç aktarma) organları denir. Arkadan itişli bir araçta hareket şu sırayla iletilir:

Motor → Kavrama (debriyaj) → Vites kutusu → Şaft (kardan mili) → Diferansiyel → Akslar → Tekerlekler

Kavrama (debriyaj)

Kavrama, motorun dönme hareketini vites kutusuna iletir. Debriyaj pedalına basıldığında motorla vites kutusu arasındaki bağlantı kesilir; böylece vites değiştirmek ve aracı yumuşak biçimde kaldırmak mümkün olur. Hareket, volan ile baskı plakası arasında sıkışan debriyaj balatası sayesinde iletilir.

• Motor ilk çalıştırılırken debriyaj pedalına basmakta fayda vardır: motorla vites kutusunun bağlantısı kesildiği için marş motoru daha az yükle döner ve motor, özellikle soğuk havada, daha kolay çalışır.
• Seyir sırasında ayağı sürekli debriyaj pedalının üzerinde tutmak debriyaj bilyasını devamlı çalıştırır; bilya çabuk aşınır ve sık sık bozulur.
• Seyir hâlinde sürekli yarım debriyaj yapmak ve ani, sert kalkışlar balatanın kayarak ısınmasına ve hızla aşınmasına yol açar. Kalkışta pedal yumuşak ve kademeli bırakılmalıdır.
• Hızı azaltmak için fren yaparken debriyaja basılmaz; basılırsa motorun frenleme etkisinden yararlanılamaz ve aracın kontrolü zorlaşır. Debriyaja ancak durmaya çok yaklaşıldığında veya vites değiştirirken basılır.

Vites kutusu

Vites kutusu, farklı dişli oranlarıyla aracın hızını ve tekerleklere giden torku (çekiş gücünü) yol koşullarına göre ayarlar: kalkışta ve yokuşta küçük vitesler güç, düz yolda büyük vitesler hız sağlar. Vites kutusundaki geri vites dişlisi hareketin yönünü tersine çevirerek araca geri gitme yeteneği kazandırır. Vites kutusundaki dişliler yağ içinde çalıştığından bakımda vites kutusunun yağı kontrol edilir.

Şaft, diferansiyel ve akslar

• Şaft (kardan mili): Vites kutusundan gelen hareketi diferansiyele ileten, uçlarında mafsallar bulunan uzun mildir. Arkadan itişli araçlarda kullanılır.
• Diferansiyel: Şafttan gelen hareketi akslar aracılığıyla tekerleklere iletir. Virajlarda dış tekerlek iç tekerlekten daha uzun yol alır; diferansiyel, çekici tekerleklerin farklı hızlarda dönmesini sağlayarak aracın kaymadan dönmesine imkân verir.
• Aks: Diferansiyelden aldığı dönme hareketini tekerleklere ileten mildir.

Vites kutusu ve diferansiyeldeki dişliler yağ içinde çalışır. Yağ azalırsa dişliler yeterince yağlanmaz; ses, sürtünme ve aşınma artar.

Önden çekiş, arkadan itiş

Motor gücünün hangi tekerleklere iletildiğine göre araçlar önden çekişli, arkadan itişli veya dört tekerlekten çekişli olabilir. Önden çekişli araçlarda vites kutusu ile diferansiyel genellikle tek gövdede birleşir, uzun şaft bulunmaz ve hareket akslarla doğrudan ön tekerleklere iletilir. Arkadan itişli araçlarda ise şaft, hareketi öndeki vites kutusundan arkadaki diferansiyele taşır. Motordan güç alan tekerleklere çekici tekerlek denir; karlı ve buzlu yollarda patinaj zinciri bu tekerleklere takılır.

Fren sistemi

Fren sistemi, aracın güvenli bir şekilde yavaşlamasını, durmasını ve durduğu yerde sabit kalmasını sağlar. Görevi aracın hızını düşürmek ve aracı güvenle durdurmaktır; iyi çalışan bir fren durma mesafesini artırmaz, kısaltır.

Hidrolik (ayak) freni ve balatalar

Ayak freninde pedala uygulanan kuvvet, fren hidroliği aracılığıyla tekerleklerdeki fren mekanizmalarına iletilir. Balatalar disk veya kampanaya sürtünerek tekerleği yavaşlatır. Hidrolik sistemde sızıntı olursa basınç oluşmaz ve frenler tutmaz. Bu nedenle fren hidroliği seviyesi günlük bakımda, yola çıkmadan önce kontrol edilir. Balataların aşınmasında yol koşulları (eğimli, trafiği yoğun yollar) ve kullanım süresi etkilidir; fren borularının uzunluğu etkili değildir.

El freni

El freni (park freni), duran aracı güvenli bir şekilde bulunduğu yere sabitlemek için kullanılır; seyir hâlindeki aracı yavaşlatmak ayak freninin işidir. Araç park edildikten sonra el freni çekilir; vitesi boşta bırakmak aracı hareketsiz tutmaz. El freni kolu, tel (halat) aracılığıyla arka frenleri çalıştırır; tel koparsa kol çekilse bile el freni tutmaz. El freni çekili unutulursa araç zorlanarak hareket eder; balatalar ve kampanalar aşırı ısınıp zarar görür, yakıt tüketimi de artar.

Daire içinde ünlem işareti bulunan kırmızı fren ikaz ışığı el freni çekiliyken yanar. El freni indirildiği hâlde sönmüyorsa fren hidroliği azalmış ya da fren sisteminde arıza vardır. ABS ikaz ışığı sürüş sırasında yanık kalırsa ABS'de arıza olabilir; araç en kısa sürede kontrol ettirilmelidir.

ABS

ABS, frenleme sırasında tekerleklerin kilitlenmesini önler. Tekerlekler dönmeye devam ettiği için araç daha az kayar ve sürücü fren yaparken direksiyon hâkimiyetini koruyarak engelden kaçabilir.

Motor (kompresyon) freni

Gaz pedalı bırakıldığında motorun sıkıştırma direnci tekerleklere aktarılır ve taşıt yavaşlar. Uzun inişlerde sürekli ayak freni kullanmak balataları ve fren sistemini aşırı ısıtır; sürtünme azalır ve etkili frenleme yapılamaz. Bunu önlemek için inişlerde vites küçültülerek motor freninden yararlanılır.

Direksiyon sistemi

Direksiyon sistemi, sürücünün direksiyon simidine verdiği hareketi ön tekerleklere ileterek aracın istenen yöne kolay ve zahmetsiz yönlendirilmesini (sevk edilmesini) sağlar. Simidin dönme hareketi direksiyon mili ile direksiyon dişli kutusuna, oradan rot kolları ve rot başları aracılığıyla tekerleklere iletilir.

• Hidrolik direksiyon: Sıvı basıncı yardımıyla direksiyonu çevirme kuvvetini azaltır ve aracın daha kolay yönlendirilmesini sağlar.
• Rot başları: Direksiyon hareketini tekerleklere ileten mafsallardır; aşındıklarında direksiyon boşluğu artar.
• Rot (ön düzen) ayarı: Tekerleklerin yola doğru açıyla basmasını sağlar. Amacı düzensiz lastik aşıntılarını önlemek ve aracın düzgün istikamet takibini sağlamaktır. Rot ayarı bozuksa ön lastikler içten veya dıştan düzensiz aşınır, araç bir tarafa çekebilir. Rot ayarı genellikle tekerleklerin balans ayarıyla birlikte yaptırılır.

Süspansiyon sistemi

Süspansiyon sistemi, araç gövdesi ile tekerlekler arasına yerleştirilir. Yol yüzeyinin yapısından kaynaklanan titreşimleri, salınımları ve ani şokları sönümleyerek sürüş konforunu ve yol tutuşunu iyileştirir. Başlıca elemanları yaylar (helezon yay, makas) ve amortisörlerdir. Yay darbeyi karşılar; amortisör ise yayın salınımını sönümleyerek salınım süresini kısaltır, böylece tekerlek yolla temasını korur ve araç sallanmaz.

Lastiklerin görevleri

Aracın yolla temas eden tek parçası lastiklerdir. Lastikler aracın ağırlığını taşır, direksiyonla verilen yönü izler, yoldan gelen darbe ve titreşimleri azaltır ve yola tutunarak hızlanmaya ve frenlemeye yardımcı olur. Bu nedenle lastiklerin durumu güvenliği doğrudan etkiler: sağlam bir lastik frenleme performansını artırır, aşınmış ya da yanlış şişirilmiş lastik ise düşürür.

Lastik kontrolü

Lastikler araca her binişte, yola çıkmadan önce gözden geçirilir. Kontrolde üç unsur birlikte değerlendirilir: hava basıncı, diş derinliği ve kesik, şişlik, çatlak gibi hasarlar. Bunlardan biri bile kusurluysa yol tutuşu bozulur.

• Hava basıncı: Aracın üreticisinin önerdiği değerde olmalıdır; bu değer kullanma kılavuzunda ve çoğu araçta sürücü kapısı kenarındaki etikette yazar. Basınç lastikler soğukken ölçülür ve aynı akstaki sağ ve sol lastikler eşit tutulur.
• Diş derinliği: Lastik dişleri ıslak zeminde suyu lastiğin altından tahliye eder. Dişleri aşınmış eski lastik suyu atamaz ve yola tutunamaz; kayma riski artar, fren mesafesi uzar. Bu yüzden eski ve aşınmış lastikler özellikle yağışlı havalarda kaza tehlikesini artırır. Otomobillerde yasal en düşük diş derinliği 1,6 mm'dir; lastiklerin bu sınıra gelmeden değiştirilmesi daha güvenlidir.
• Lastik tipi ve ebadı: Üreticinin önerdiği tip ve ebatta lastik kullanılır. Önerilmeyen lastik aracın dengesini bozar ve yakıt tüketimini artırır.

Lastik basıncı izleme sistemi bulunan araçlarda bu ikaz ışığı, lastiklerden birinin basıncının düştüğünü bildirir; lastikler en kısa sürede kontrol edilmelidir.

Yanlış hava basıncının etkileri

Balans

Lastik ve jantın ağırlığı tekerlek çevresine dengeli dağılmamışsa tekerlek balanssız olur. Balanssız tekerlek dönerken sallanır ve düz yolda belli bir hızdan sonra direksiyonda ve araçta titreşime yol açar. Bu titreşim tekerlek yataklarının, rot başlarının, süspansiyon parçalarının ve lastiğin kısa sürede aşınmasına neden olur. Çözüm balans ayarıdır; lastik değişiminden veya tamirinden sonra balans yaptırılır. Balanssızlığın motor hararetiyle bir ilgisi yoktur.

Kış koşulları

Kış lastiği, soğukta sertleşmeyen hamuru ve özel diş yapısı sayesinde soğuk, karlı ve buzlu zeminde daha iyi tutunur; yanağındaki M+S işaretinden veya dağ ve kar tanesi simgesinden tanınır. Kar ve buzla kaplı yol kesimlerinde kaymayı önlemek için patinaj (kar) zinciri, motordan güç alan çekici tekerleklerin ikisine birden takılır. Zincir tek tekerleğe takılırsa araç dengesiz çeker ve savrulabilir. Aracı kışa hazırlarken lastik kontrolü, akü ve antifriz kontrolleriyle birlikte yapılır.

Lastik değiştirme

1. Araç trafiği engellemeyecek, düz ve sağlam bir zemine çekilir; acil uyarı (dörtlü ikaz) lambaları yakılır.
2. Aracın hareket etmemesi için güvenlik önlemleri alınır: el freni çekilir, araç vitese takılır ve gerekirse yerde kalan tekerleklerin önüne ve arkasına takoz konur. Takoz, kriko ile kaldırma sırasında aracın kaymasını veya yuvarlanmasını engeller.
3. Jant kapağı çıkarılır.
4. Bijon somunları araç henüz yerdeyken gevşetilir; havadaki tekerlekte bijonu gevşetmeye çalışılırsa tekerlek döner.
5. Araç kriko ile tekerlek yerden kesilecek kadar kaldırılır.
6. Bijon somunları sökülür ve tekerlek çıkarılır.
7. Yedek tekerlek takılır, bijonlar önce elle oturtulur; araç indirildikten sonra çapraz sırayla sıkılır.

Gösterge paneli nedir?

Taşıtla ilgili sistemlerin çalışma durumunu bildiren ışıklı, sesli veya ibreli uyarıcıların toplandığı bölüme gösterge paneli denir. Hız ve devir göstergeleri, kilometre sayacı ve hava yastığı, el freni gibi ikaz ışıkları panelde yer alır. Kontak anahtarı ise aracı çalıştırmaya yarayan bir donanımdır, gösterge panelinin parçası değildir.

İbreli göstergeler

İkaz lambalarının renkleri

Lambanın rengi uyarının önemini gösterir. Genel olarak kırmızı ciddi bir arıza ya da tehlikeyi, sarı/turuncu dikkat edilmesi ve kontrol ettirilmesi gereken bir durumu, yeşil ve mavi ise bir donanımın devrede olduğunu bildirir.

Yandığında derhâl durulması gereken lambalar

• Motor yağ basıncı (damla damlatan yağdanlık): Yağ basıncı çok düşmüştür, yağlama sistemi çalışmıyordur. Araç güvenli yerde durdurulur ve motor hemen stop edilir; yağ seviyesi kontrol edilir. Yağsız çalışan motor kısa sürede ağır hasar görür.
• Akü şarj (artı ve eksi kutuplu akü): Alternatör aküyü şarj etmiyordur. Sebep çoğu kez kopan kayıştır; aynı kayış su pompasını da döndürüyorsa motorun soğutulması da etkilenir. Sürmeye devam edilirse elektrik yalnız aküden karşılanır ve akü boşalır.
• Hararet (dalgalı su içinde termometre): Soğutma suyu sıcaklığı aşırı yükselmiştir; motor zarar görmeden durulup motorun soğuması beklenir.
• Fren sistemi (daire içinde ünlem, iki yanında yay): El freni çekiliyken yanar. El freni indirildiği hâlde sönmüyorsa fren hidroliği azalmış veya fren sisteminde arıza vardır. Daire çevresi kesik çizgili benzer simge ise balata aşınmasını bildirir.

Bu lambalar seyir hâlinde yanarsa trafik kurallarına uymak şartıyla derhâl durulur. Sinyal, uzun far ve arka cam ısıtma gibi lambalar ise yalnızca bilgi verir.

Motor çalışınca sönmesi gereken lambalar

Kontak açıldığında birçok lamba kısa süre yanarak kendini sınar. Yağ basıncı ve akü şarj ikaz ışıkları, motor çalışıp yağ pompası basınç oluşturunca ve alternatör şarja başlayınca sönmelidir. Kontak açıldığında şarj ışığı hiç yanmıyorsa ilk akla gelen arıza, ikaz ışığının ampulünün yanmış olmasıdır.

Bilgi ve uyarı lambaları

• Yakıt seviyesi (akaryakıt pompası simgesi): Depodaki yakıt bitmek üzeredir; en kısa sürede yakıt alınır.
• Emniyet kemeri (kemer takmış oturan insan): Kemer takılı değildir; takılınca söner.
• Motor arıza: Motorla ilgili bir arıza algılanmıştır; araç en kısa sürede kontrol ettirilir.
• ABS: ABS sisteminde arıza olabilir; kontrol ettirilmelidir.
• Lastik basıncı: Lastiklerden birinin basıncı düşmüştür.
• Arka cam rezistansı (dikdörtgen cam içinde yukarı doğru dalgalı oklar): Arka cam buğu çözücüsü çalışıyordur.

Aydınlatma ve sinyal göstergeleri

• Uzun hüzmeli far: Önünde düz, yatay çizgiler bulunan mavi far simgesidir; uzağı gösteren farlar açıktır. Karşıdan araç gelince kısa fara geçilir.
• Kısa hüzmeli far: Çizgileri aşağı doğru eğik far simgesidir; yakını gösteren farlar açıktır.
• Sis lambaları: Işık çizgileri dalgalı bir çizgiyle kesilmiş simgedir; ön sis farı ve arka sis lambası ayrı simgelerle gösterilir.
• Sinyal: Sağa bakan okun yanıp sönmesi sağ sinyalin, sola bakan okun yanıp sönmesi sol sinyalin çalıştığını gösterir. Ok çok sık yanıp sönüyorsa sinyal ampullerinden biri yanmıyordur.
• Acil uyarı (dörtlü ikaz): Sağa ve sola bakan iki okun birlikte yanıp sönmesi dörtlü ikazın açık olduğunu gösterir. Dörtlü flaşörün simgesi iç içe iki üçgendir.

Bakım neden önemlidir?

Kontrol ve bakımı zamanında ve doğru şekilde yapılan araç güvenli, ekonomik ve sorunsuz çalışır. Motor yakıtı verimli yaktığı için egzozdan daha az zararlı gaz çıkar ve hava kirliliğinin azalmasına da katkı sağlanır.

Günlük kontroller

Yola çıkmadan önce kısa bir kontrol, yolda kalmayı ve kazaları önler. Günlük kontrollerde motor yağı seviyesi, soğutma suyu seviyesi, fren hidroliği seviyesi, lastiklerin hava basıncı ve hasarı, lambalar, cam suyu ve gösterge panelindeki ikaz ışıkları gözden geçirilir.

Periyodik bakım

Periyodik bakım, aracın kullanma kılavuzunda belirtilen kilometre veya sürede yapılır. Bu bakımda değiştirilen başlıca parçalar motor yağı ve yağ filtresi, hava filtresi, yakıt filtresi, bujiler ve belirli kilometrelerde triger kayışıdır. Manifold, jant ve vites kutusu gibi parçalar periyodik olarak değişen parçalar değildir.

Bozuk yollar, aşırı sıcak, soğuk veya tozlu hava koşulları ve sürücünün ağır kullanım alışkanlıkları (kişisel kullanım farkları) parçaları daha çabuk yıpratır; bu durumlarda periyodik bakım daha erken yapılmalıdır. Aşırı nemli ve tozlu ortamlarda kullanılan araçta hava filtresinin bakımı daha sık yapılır.

Kışa hazırlık

• Akü kontrolü: Soğuk havada akü zayıflar.
• Lastik kontrolü: Kaygan yolda lastiklerin tutunması daha da önem kazanır.
• Antifriz kontrolü: Soğutma suyu donmamalıdır.
• Cam suyu haznesine cam suyu antifrizi konur; donan su hazneye ve pompaya zarar verir.

Rodaj (motor alıştırma) dönemi

Yeni ya da revizyon görmüş bir motorda hareketli parçaların birbirine alıştığı döneme rodaj denir. Aracın gelecekteki performansı için bu dönemde:

• Tam gaz vermekten kaçınılır.
• Ani hızlanmalardan kaçınılır.
• Uzun süre aynı viteste ve aynı hızda gitmekten kaçınılır; hız ölçülü biçimde değiştirilir.
• Ağır yüklerden ve aşırı yokuşlardan kaçınılır.

Rodaj dışında da motor çalışma sıcaklığına ulaşmadan ani gaz verilmez; soğuk motorda yağ henüz tüm parçalara ulaşmamıştır ve parçalar hızla aşınır.

Arıza belirtileri

Motor arıza lambası yanarsa araç en kısa sürede servise götürülmelidir. Egzozdan çıkan karbonmonoksit, yakıtın tam yanmaması sonucu oluşan renksiz, kokusuz ve zehirli bir gazdır. Egzoz susturucusu çıkarılmış araç ise gürültü kirliliğini artırır.

Yakıt tasarrufu

Araçtan kaynaklanan yakıt israfı

• Rölanti devrinin yüksek olması: motor beklerken bile fazla yakıt harcar.
• Frenlerin ayarsız olması: balatalar sürekli sürtünür.
• Debriyajın kaçırması: motor gücü tekerleklere tam iletilmez.
• Eskimiş bujiler ve buji kabloları, kirli hava filtresi.
• Lastik basıncının düşük olması ya da önerilmeyen tip ve ebatta lastik kullanılması.

Sürücüden kaynaklanan yakıt israfı

• Aracın hızına uygun olmayan viteste gidilmesi.
• Fazla sürat; yüksek hızda hava direnci hızla artar.
• Ani kalkış ve duruşlar, sert frenler, tam gaz kullanımı.
• Gereksiz yere tavan bagajı taşınması; hava direncini artırır.

Motorda yapılan ve yakıt tüketimini etkileyen ayarlar rölanti, buji ve avans ayarıdır; far ayarının yakıta etkisi yoktur. Klima araç içinin sıcaklığını, nemini ve hava dolaşımını ayarlamak için kullanılır; kompresörü motordan güç aldığı için yakıt tüketimini azaltmaz, artırır.

Güvenlik donanımları

• Emniyet kemeri: Sürücü ve yolcuları koltukta tutar, savrulmayı ve araçtan fırlamayı önler; kaza anında ölüm ve yaralanmaları en aza indirir. Aktif gergili emniyet kemeri çarpışma anında kemeri otomatik olarak gererek kişiyi koltuğa sabitler.
• Hava yastığı (airbag): Çarpışma anında sensörlerin uyarısıyla otomatik olarak şişen pasif güvenlik sistemidir; emniyet kemeriyle birlikte etkilidir.
• Park sensörü, polen filtresi ve açılır tavan ise güvenlik değil konfor donanımıdır.

Araçta ilk yardım çantası, yangın söndürme cihazı ve reflektör (yansıtıcı uyarı üçgeni) bulundurulmalıdır. Reflektör, arıza veya kaza nedeniyle yolda kalındığında yaklaşan sürücüleri uyarmak için aracın arkasına konur. Yangın riski yüksek olan tehlikeli madde taşıyan araçlarda yangın söndürme cihazı bulundurmak zorunludur.