Araç TekniğiKonu 6 / 1022 çıkmış soru
Güç aktarma organları
Motorun ürettiği gücü tekerleklere ileten kavrama (debriyaj), vites kutusu, şaft, diferansiyel ve aksları; bunların görevlerini, doğru kullanımlarını ve sık görülen arızalarını anlatır.
1Konu anlatımı
Akılda kalsın
- Hareket motordan tekerleklere Kavrama – Vites kutusu – Şaft – Diferansiyel – Aks sırasıyla iletilir.
- Kavrama (debriyaj), motorla vites kutusu arasındaki bağlantıyı keserek vites değiştirmeyi sağlar.
- Diferansiyel, virajlarda çekici tekerleklerin farklı hızlarda dönmesini sağlar.
- Şaft hareketi vites kutusundan diferansiyele, aks ise diferansiyelden tekerleklere iletir.
- Vites kutusu aracın hızını ve torkunu ayarlar; geri vites dişlisiyle araca geri gitme yeteneği kazandırır.
- Balata aşınırsa debriyaj kaçırır; ayağın sürekli debriyaj pedalında tutulması debriyaj bilyasını bozar.
- Otomatik vitesli araçlar itilerek veya çekilerek çalıştırılmaz.
Aktarma organları nedir?
Motorun ürettiği güç doğrudan tekerleklere gitmez; araya giren bir dizi parça bu gücü iletir, gerektiğinde keser ve yol koşullarına göre ayarlar. Motor gücünün tekerleklere aktarılmasını sağlayan parçaların tümüne aktarma (güç aktarma) organları denir. Arkadan itişli bir araçta hareket şu sırayla iletilir:
Motor → Kavrama (debriyaj) → Vites kutusu → Şaft (kardan mili) → Diferansiyel → Akslar → Tekerlekler
Kavrama (debriyaj)
Kavrama, motorun dönme hareketini vites kutusuna iletir. Debriyaj pedalına basıldığında motorla vites kutusu arasındaki bağlantı kesilir; böylece vites değiştirmek ve aracı yumuşak biçimde kaldırmak mümkün olur. Hareket, volan ile baskı plakası arasında sıkışan debriyaj balatası sayesinde iletilir.
- Motor ilk çalıştırılırken debriyaj pedalına basmakta fayda vardır: motorla vites kutusunun bağlantısı kesildiği için marş motoru daha az yükle döner ve motor, özellikle soğuk havada, daha kolay çalışır.
- Seyir sırasında ayağı sürekli debriyaj pedalının üzerinde tutmak debriyaj bilyasını devamlı çalıştırır; bilya çabuk aşınır ve sık sık bozulur.
- Seyir hâlinde sürekli yarım debriyaj yapmak ve ani, sert kalkışlar balatanın kayarak ısınmasına ve hızla aşınmasına yol açar. Kalkışta pedal yumuşak ve kademeli bırakılmalıdır.
- Hızı azaltmak için fren yaparken debriyaja basılmaz; basılırsa motorun frenleme etkisinden yararlanılamaz ve aracın kontrolü zorlaşır. Debriyaja ancak durmaya çok yaklaşıldığında veya vites değiştirirken basılır.
| Belirti | Muhtemel neden |
|---|---|
| Debriyaj kaçırıyor: motor devri yükseliyor ama araç hızlanmıyor | Debriyaj balatası aşınmış; balata sıkışamayıp kayıyor. Bu durum yakıt tüketimini de artırır. |
| Vites değiştirirken vites kutusundan ses geliyor | Kavrama tam ayırmıyor; dişliler dönmeye devam ediyor. |
| Debriyaj bilyası sık sık bozuluyor | Seyir sırasında ayağın sürekli debriyaj pedalında tutulması. |
| Balata sıyrılarak aşınıyor | Ani ve sert kalkışlar, sürekli yarım debriyaj. |
Vites kutusu
Vites kutusu, farklı dişli oranlarıyla aracın hızını ve tekerleklere giden torku (çekiş gücünü) yol koşullarına göre ayarlar: kalkışta ve yokuşta küçük vitesler güç, düz yolda büyük vitesler hız sağlar. Vites kutusundaki geri vites dişlisi hareketin yönünü tersine çevirerek araca geri gitme yeteneği kazandırır. Vites kutusundaki dişliler yağ içinde çalıştığından bakımda vites kutusunun yağı kontrol edilir.
Şaft, diferansiyel ve akslar
- Şaft (kardan mili): Vites kutusundan gelen hareketi diferansiyele ileten, uçlarında mafsallar bulunan uzun mildir. Arkadan itişli araçlarda kullanılır.
- Diferansiyel: Şafttan gelen hareketi akslar aracılığıyla tekerleklere iletir. Virajlarda dış tekerlek iç tekerlekten daha uzun yol alır; diferansiyel, çekici tekerleklerin farklı hızlarda dönmesini sağlayarak aracın kaymadan dönmesine imkân verir.
- Aks: Diferansiyelden aldığı dönme hareketini tekerleklere ileten mildir.
Vites kutusu ve diferansiyeldeki dişliler yağ içinde çalışır. Yağ azalırsa dişliler yeterince yağlanmaz; ses, sürtünme ve aşınma artar.
Önden çekiş, arkadan itiş
Motor gücünün hangi tekerleklere iletildiğine göre araçlar önden çekişli, arkadan itişli veya dört tekerlekten çekişli olabilir. Önden çekişli araçlarda vites kutusu ile diferansiyel genellikle tek gövdede birleşir, uzun şaft bulunmaz ve hareket akslarla doğrudan ön tekerleklere iletilir. Arkadan itişli araçlarda ise şaft, hareketi öndeki vites kutusundan arkadaki diferansiyele taşır. Motordan güç alan tekerleklere çekici tekerlek denir; karlı ve buzlu yollarda patinaj zinciri bu tekerleklere takılır.
2Bu konunun soruları
MEB sınavlarında bu konudan çıkmış 22 soru (3 tanesi en az üç sınavda soruldu). Her soruda doğru cevabı ve açıklamasını hemen görürsünüz.
Hangi sorular?
Sıralama