Elektrik sistemi ve akü

Akü

Akü, elektrik enerjisini kimyasal olarak depolar ve elektrikli sistemlerin ihtiyacını karşılar. En önemli görevi motorun ilk hareketi için marş motoruna elektrik vermektir. Motor çalışmazken alternatör elektrik üretmediğinden aydınlatma sistemi ve radyo gibi alıcıların ihtiyacını da akü karşılar. Akünün artı (+) kutup başı eksi (–) kutup başından daha kalındır; bu fark kabloların ters bağlanmasını önlemeye yardımcı olur.

Akü bakımı

• Bakım gerektiren akülerde elektrolit (asitli su) seviyesi kontrol edilir. Seviye azalmışsa saf (damıtık) su eklenir; elektrolitten buharlaşan yalnızca sudur, asit eklemek aküye zarar verir.
• Kutup başlarında oluşan oksit temizlenir ve bağlantılar sıkılır; oksit akım geçişini zayıflatır.
• Akünün üstü temiz ve kuru tutulur. Üstte biriken kir ve nem kutuplar arasında kaçak yolu oluşturur ve akü kendiliğinden boşalır. Elektrik sistemindeki bir kaçak da aynı sonucu doğurur.
• Bakım gerektirmeyen akülerde kontrol gözünün yeşil görünmesi şarjın iyi durumda olduğunu gösterir.
• Kışın donmaması için akünün tam şarjlı olmasına dikkat edilir; şarjı azalmış akünün elektroliti donabilir. Aküye antifriz konmaz.

Akü ile çalışırken güvenlik

• Akü sökülürken önce eksi (–) kablo sökülür, takılırken önce artı (+) bağlanır. Böylece anahtarın şasiye değmesiyle oluşabilecek kısa devre ve kıvılcım önlenir.
• İki kutup başına aynı anda metal bir parça değerse kısa devre olur; akü ısınır, kıvılcım çıkar ve patlayabilir.
• Kutup başları ters bağlanırsa alternatör diyotları yanar.
• Akü sülfürik asit içerir. Göze, cilde ya da metal veya boyalı yüzeylere temas ederse ilk yapılacak iş bol su ile yıkamaktır; tiner, antifriz veya fren hidroliği zararı artırır.

Şarj sistemi: alternatör ve regülatör

Alternatör, motorun önünde kayışla döndürülen ve araç için gerekli elektriği üreten parçadır. Motor çalışırken hem aküyü şarj eder hem de elektrikli donanımı besler. Regülatör, alternatörün ürettiği elektriğin voltajını ve şiddetini sınırlayarak akü ile alıcıları aşırı gerilimden korur. Regülatör arızalanırsa gerilim yükselir ve aydınlatma ampulleri sık sık patlar.

Kontak açıldığında akü şarj ikaz ışığı yanar, motor çalışınca sönmelidir. Motor çalıştığı hâlde yanıyorsa alternatör ya da kayışında arıza vardır ve akü şarj olmaz.

Marş sistemi

Motor kendi kendine çalışmaya başlayamaz. Marş motoru, aküden aldığı akımla volan dişlisini döndürerek motora ilk hareketi verir ve motor çalışınca devreden çıkar. Aracı hareket ettirmek ya da aküyü şarj etmek marş motorunun görevi değildir. Kontak anahtarı ise elektrik devresini açıp kapatır.

• Marş motoru çok yüksek akım çeker. Uzun süre ve sık marş yapmak aküyü boşaltır ve marş motorunu aşırı ısıtarak ömrünü kısaltır; marş kısa aralıklarla denenmelidir.
• Motor çalışırken marş yapılırsa marş dişlisi ve volan dişlileri zarar görür.

Sigortalar

Sigorta, devreden aşırı akım geçtiğinde ya da kısa devre oluştuğunda içindeki ince tel eriyerek devreyi keser; kabloları ve elektrikli donanımı yangından korur. Far, silecek, korna gibi bir elektrikli alıcı çalışmıyorsa ilk bakılacak yer sigorta kutusundaki ilgili sigortadır. Yanan sigorta aynı amperde yenisiyle değiştirilir: daha büyük amperli sigorta devreyi korumaz ve yangına yol açabilir, daha küçüğü ise sık sık atar.

Aydınlatma ve sinyal sistemi

• Sinyal verildiğinde göstergedeki sinyal ikaz ışığı çok sık yanıp sönüyorsa sinyal ampullerinden biri yanmıyordur.
• Aynı devredeki iki lambadan biri (örneğin bir far ya da bir geri vites lambası) sönük yanıyorsa o lambanın bağlantısında oksitlenme vardır.
• Far tamiri veya değişiminden sonra far ayarı yapılır; ayarsız far yolu iyi aydınlatmaz ya da karşıdaki sürücülerin gözünü kamaştırır.
• Flaşörleri yanık bırakılarak uzun süre park edilen aracın aküsü boşalır.

Takviye ile çalıştırma

Akü boşaldığında başka bir aracın aküsünden takviye kablosuyla yararlanılabilir. Bu sırada akülerin aynı kutupları birbirine bağlanır: artı kutup artıya, eksi kutup eksiye. Ters bağlantı kısa devreye, kıvılcıma ve elektrik sisteminin zarar görmesine yol açar.