Kırık, çıkık ve burkulmalar

Kırık nedir?

Kırık, kemik bütünlüğünün bozulmasıdır. Kırığı oluşturan kuvvet çoğu zaman yalnızca kemiği kırmakla kalmaz; çevresindeki damarları, sinirleri, tendonları, kasları, deriyi ve komşu organları da yaralayabilir.

• Kapalı kırık: Kırık bölgenin üzerindeki deri sağlamdır.
• Açık kırık: Kırık bölgede yara vardır, kemik uçları dışarıdan görülebilir; kanama ve mikrop kapma riski daha yüksektir.

Belirtiler: kırık bölgede ağrı ve hassasiyet, şişlik, morarma, şekil bozukluğu, hareket kaybı ya da anormal hareket; açık kırıkta ayrıca yara ve kanama.

Kırıklarda ilk yardım

• Önce yaşam bulguları (ABC) değerlendirilir, kanama durdurulur ve 112 aranır.
• Kırık bölge, kırığın üstündeki ve altındaki eklemleri de içine alacak şekilde atelle hareketsiz hâle getirilir.
• Bozulmuş şekil düzeltilmeye çalışılmaz; açık kırıkta dışarı çıkan kemik içeri itilmez, yara temiz bir bezle örtülür.
• Yüzük, saat gibi eşyalar bölge şişmeden çıkarılır; tespitten sonra parmak uçlarında renk, ısı ve his kontrol edilir.
• Kırık bölgeye masaj, ovma ya da sıcak uygulama yapılmaz; kırık bölgeye yük bindirilmez.

Atel kuralları ve boyları

Atel tahta, karton, kalın dergi gibi sert malzemelerden yapılabilir; atel ile deri arasına yumuşak bir malzeme konur, sargı çok sıkı yapılmaz.

Özel bölgelerin kırıkları

Kafatası kırığı

Burun veya kulaktan kan ya da açık renkli sıvı gelmesi, göz çevresinde morarma ve bilinç bulanıklığı görülebilir. Kulak ve burundan gelen akıntı tıkanmaz; solunum yolu açık tutulur, baş-boyun-gövde ekseni korunarak sevk edilir.

Omurga kırığı

Omurga, içinden geçen omuriliği korur. Kırıkta omurilik baskı altında kalır ya da zedelenirse sinir iletimi kesilir ve yaralanma bölgesinin alt tarafında his kaybı, uyuşma ve geçici ya da kalıcı felç gelişebilir. Bu nedenle:

• Baş-boyun-gövde ekseni kesinlikle korunur; yaralı tek parça hâlinde hareket ettirilir.
• Yaralı oturtulmaz ve gereksiz yere hareket ettirilmez.
• Boyun yaralanması şüphesinde boyunluk takılır; yaralı sert bir sedyeyle taşınır.

Kaburga kırığı

Kaburgalar göğüs kafesini oluşturarak akciğerleri çevreler; kırık kaburga uçları akciğere batabilir. Göğse yapılan baskıda şiddetli ağrı, nefes almada güçlük ve öksürük görülür. Yaralı, solunumu kolaylaştırmak için oturuş veya yarı oturuş pozisyonunda sevk edilir.

Köprücük kemiği kırığı

Köprücük kemiği omuz kuşağının parçasıdır; kırığında omuz tespit edilir. Atel kullanılmaz; kol, dirsek bükülü olarak askıya alınır ve yaralı oturur pozisyonda sevk edilir.

Kalça ve uyluk kırığı

Oturmak ya da yarı oturmak kırık bölgeye yük bindirip kemik uçlarını oynatır; bu yaralılar sırtüstü ve hareketsiz şekilde taşınır.

Çıkık

Çıkık; zorlama, çarpma, düşme gibi darbeler sonucu oynar (hareketli) eklemi oluşturan kemik uçlarının birbirinden kalıcı olarak ayrılmasıdır. Omuz, dirsek, kalça, diz, ayak bileği gibi hareketli eklemlerde görülür.

Belirtiler: eklemde şiddetli ağrı (hareket ettirildiğinde azalmaz, artar), şekil bozukluğu, şişlik, morarma ve hareket kısıtlılığı.

İlk yardım: Eklem bulunduğu şekilde hareketsiz hâle getirilir ve yaralı sağlık kuruluşuna sevk edilir. Çıkık yerine oturtulmaya çalışılmaz; uzman olmayan kişilerin bu girişimi damar ve sinir sıkışmasına, eklem bağlarının kalıcı hasarına ve çıkığın sık tekrarlamasına yol açabilir.

Burkulma

Burkulma; hareketli eklemlerde ani bir zorlanmayla eklem yüzeylerinin anlık olarak ayrılıp yeniden yerine dönmesi, bu sırada eklem bağlarının zorlanıp zedelenmesidir. Ayak bileği, diz ve el bileğinde sık görülür; ağrı, şişlik ve morarma yapar.

• Eklem sıkıştırıcı (elastik) bir bandajla tespit edilip hareketsiz bırakılır.
• Şişlik ve ağrıyı azaltmak için öncelikle soğuk uygulama (beze sarılı buz) yapılır.
• Burkulan bölge kalp seviyesinden yukarıda tutulur.
• Sıcak uygulama, masaj ve turnike uygulanmaz; eklem zorlanmaz.